İSLAMİ VAKİTLERİN TANIMI ve HESAPLANIŞI

 

Abdurrahman ÖZLEM

 

"O'dur ki güneşi bir ışık yaptı, Ay'ı da bir nur kılıp, ona birtakım konaklar tayin etti ki, yılların sayısını ve vakitlerin hesabını bilesiniz (Yunus, 5)"

"Güneş ve ay bir hesaba göre hareket etmektedir (Rahman, 5)"

"...güneş ve ayı da vakitlerinizi hesaplamak için O yarattı... (En'am, 96)"

"Güneş de bir delildir onlara, akar gider yörüngesinde... (Yasin, 38)"

"Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi? Eğer dileseydi, onu elbet hareketsiz kılardı. Sonra biz güneşi, ona delil kıldık. Sonra (uzayan gölgeyi) yavaş yavaş kendimize çektik (kısalttık).... (Furkan, 45-46)"

"Ne güneş aya yetişebilir, ne de gece gündüzü geçebilir. Her biri bir yörüngede yüzerler (Yasin, 40)"

 

 

İÇİNDEKİLER

GİRİŞ

VAKİTLER

KIBLE

HİCRİ TAKVİM

SONUÇ

KAYNAKÇA


GİRİŞ

Eşref-i mahluk olarak yarattığı insanın dünya ve ahiret mutluluğuna kavuşması için onu ibadetle mükellef tutan yüce Rabbimiz, bu ibadetleri belli vakitlere bağlı kılmakla, tüm hayatımızı disiplin altına almayı murad buyurmuştur. Gerçekten İslam dininde namaz, oruç, zekat ve hac gibi temel ibadetler belirli zaman aralıklarına tabi kılınmıştır; Nisa sûresinin 103. ayetinde bu durum, "namaz belirli vakitlerde müminlere farz kılınmıştır" ifadesiyle beyan edilmektedir. Örneğin dinin direği sayılan namaz ibadeti, her gün beş ayrı vakitte eda edilmektedir. "Vaktin girmesi" ile farz olan namaz, eğer belli süre içinde kılınmazsa "vaktin çıkması" ile kazaya kalmaktadır. Bu "vakit" namazlarının başlangıç ve bitiş vakitlerinin haricinde bir de "kerahet vakitleri" dediğimiz, namaz kılmanın tahrimen mekruh olduğu vakitler mevcuttur. Keza oruca başlama (imsak) ve iftar da bu günlük vakitlere göre gerçekleştirilmektedir. Zekat, hac ve oruç gibi ibadetler ise, bir yıllık periyotlarla tekrarlanmaktadır. Bazı dini önemi haiz gün ve geceler de aynı şekilde yıllık takvime bağlanmıştır. Hicri yıl 12 kameri aydan oluştuğuna göre, bu kameri ayların başlangıç zamanının tayini de önem arz etmektedir.

Tüm bu ibadet vakitlerinin insanlar tarafından kolaylıkla belirlenebilmesi için günlük ve yıllık zaman dilimleri, yukarıdaki ayetlerde bildirildiği üzere, güneş ve ay hareketlerine bağlı kılınmıştır. Belli bir hesaba göre hareket eden güneş ve ay ise Allah'ın gökyüzündeki ayetlerinden olduğu içindir ki Müslümanlar, astronomi ile her zaman yakından ilgilenmişler ve ibadet vakitlerinin hesaplanmasına yönelik çalışmalarda bulunmuşlardır.

Bilgi çağının getirdiği son derece yüksek yaşam temposu, saatlerimizi ve hatta dakikalarımızı bile programlı yaşamak zorunluluğunu beraberinde getirmiştir. Bu hengâme ve hercümerç içerisinde ibadetlerimizi aksatmadan yerine getirebilmek için ibadete ilişkin vakitlerin tanımını, hesaplanışını ve içerebileceği belirsizlikleri iyi bilmemiz elzemdir. Bu yazının hedefi de okuyucularına hem bu temel bilgileri kazandırmak, hem dikkatleri gökyüzüne çevirerek bir tefekkür penceresi aralamak olacaktır.

Yazının tamamını incelemeye vakti olmayan veya konunun teorisi ile ilgilenmeyen okuyucularımızın, Sonuç bölümünde sıraladığımız özet bilgi ve pratiklere göz atmasını tavsiye ediyoruz.

 

VAKİTLER

Bu bölümde, beş vakit namaza ait başlangıç ve bitiş vakitleriyle, mekruh addedilen vakitleri açıklamaya çalışacağız. Bunu yaparken de önce vaktin, ayet ve hadislerde ortaya konan tanımını verecek, sonra bu tanımdan yola çıkarak bazı kurallar oluşturacak ve bu kurallar ışığında vakitlerin astronomik yöntemlerle nasıl hesaplanabileceğini göstereceğiz. Ayrıca vaktin hesap yoluyla tayininde ortaya çıkan bazı güçlüklerden dem vuracak, bu bağlamda temkinlerden ve takvimler arasındaki farklılıklardan bahsedeceğiz. Son olarak da uç enlemlerdeki, yani kutuplara yakın bölgelerdeki vakitlerin durumunu irdeleyeceğiz.

 

NAMAZ VAKİTLERİ

Müslümanlar üzerine farz olan günlük beş vakit namaza ait başlangıç ve bitiş vakitlerdir. Orucun başlangıcı ve iftara ait hükümler de yine bu vakitlere dayandırılmaktadır.

Tanımlar

Vakitlerin tanımları ile ilgili dayanaklar Kur'an ayetleri ve hadislerdir. Namaz vakitlerine Kur'an-ı Kerim'de mücmel olarak işaret edilmiş[1]; bu vakitlerin ince bir şekilde tayini ise Efendimiz'in (sallallahu aleyhi vesellem) sünnetine bırakılmıştır. Vakitler Cebrâîl vasıtasıyla Peygamberimiz'e (sallallahu aleyhi vesellem) öğretilmiştir; Cebrâil (a.s.) gelerek namazı bir defa ilk vakitlerinde, bir defa da son vakitlerinde kıldırmak suretiyle namazın vakitlerini göstermiş ve “işte bu iki vakit arasında geçen süreler, namazların vakitleridir” demiştir. Hz. Peygamber de ashabına bu vakitleri fiilî ve sözlü olarak bildirmiştir[2]. Bir hadiste “Her namazın vaktinin başlangıcı ve sonu vardır; öğle namazının ilk vakti güneşin (batıya) meylettiği zamandır, sonu ise ikindi vaktinin girmesidir. İkindinin ilk vakti, vaktinin girdiği andır, sonu ise, güneşin sarardığı zamandır. Akşamın ilk vakti güneşin battığı zamandır, sonu da, şafağın (alacakaranlığın) kaybolmasıdır. Yatsının ilk vakti şafağın kaybolduğu andır, sonu ise gece yarısıdır. Sabah namazının ilk vakti fecrin zuhuru, sonu ise güneşin doğmasıdır.” buyurmuştur[3]. Şimdi bu ve benzeri hadislerden yola çıkarak her bir namaz vaktine ait tanımları belirlemeye çalışacağız:

Öğle Vakti: Hadise[3] göre öğle vakti, güneş tepe noktasını aşıp batıya meylettiği anda girmekte ve ikindi vaktine kadar devam etmektedir. Ayetle de sabit olan[4] öğle vaktinin başlangıcı hakkında ihtilaf yoktur. Öğle vakti, ikindiye kadar devam etmektedir.

İkindi Vakti: Hadisten[3] anlaşılacağı üzere ikindi vaktinin başlangıcı, Efendimiz (sallallahu aleyhi vesellem) tarafından sözlü olarak açıkça belirtilmemiş, ancak fiilî olarak gösterilmiştir. Muhtelif hadislerde ikindinin, "her şeyin gölgesi kendisi kadar" olduğunda kılındığı rivayet edilmektedir. Bu durumu açıklama sadedinde bir rivayette ise, "öğle vakti adamın gölgesinin şirak (ayakkabı bağı) kadar olduğu ve ikindinin, adamın gölgesi şirak ile adamın boyunun misline ulaştığında kılındığı" belirtilmektedir[5]. Buna göre ikindinin ilk vakti, her şeyin gölgesi, öğle vaktindeki gölgesinden kendi boyu kadar uzadığında girmektedir. Ancak Ebu Hanife'ye göre ikindi vakti, her şeyin gölgesi, öğle vaktindeki gölgesinden kendi boyunun iki misli kadar uzadığında girmektedir. İmâm-ı Âzam'ın bu konudaki delili ise Peygamberimiz'in (sallallahu aleyhi vesellem) "Öğle vaktini, hava serinlediği zaman kılın. Çünkü öğle vaktindeki hararetin şiddeti, cehennemin hararetinin şiddetinden kaynaklanmıştır" hadisidir. İkindinin sonu ise yukarıdaki hadiste[3] "güneşin sarardığı zaman" olarak açıklanmıştır. Bunu, güneş sarardıktan sonra ikindiyi kılmanın mekruh olduğu şeklinde anlamalıyız; zira "Güneş batmadan önce ikindi vaktinden bir rekâta yetişen kimse ikindi namazına yetişmiştir" hadisine göre ikindinin vakti, güneş batıncaya kadar devam etmektedir.

Akşam vakti: Hadise[3] göre güneşin tamamen batmasıyla başlar. Tepeler ve sair engeller nedeniyle batı ufkunun görülememesi durumunda vaktin ne zaman gireceği konusu ise Efendimiz'in (sallallahu aleyhi vesellem) bir hadisinde "doğudaki tepelerin kararması" ifadesiyle açıklığa kavuşturulmuştur. Güneş batarken ışığı karşı tarafa, yani doğu tarafına yansıdığı içindir ki, doğudaki tepelerden ışığın kaybolması, civarda güneşin batışının izlenebildiği en yüksek noktadan bakıldığında dahi güneşin tamamının ufkun altına inmesi demektir. Hadiste akşamın son vakti şafağın kaybolması, yani yatsı vaktinin girmesi olarak tanımlanmıştır. Ancak Cebrâil'in (a.s.) namaz vakitlerini öğrettiği her iki günde de akşam namazını tek bir vakitte kıldırmış olmasına dayanarak, akşam namazı vaktinin güneşin batmasıyla başlayan dar bir vakit olduğu İmam Maliki tarafından içtihat edilmiştir. "Akşam namazını yıldızların iç içe göründüğü zamana kadar tehir etmedikleri müddetçe ümmetim hayır (yahut fıtrat) üzerindedir" hadisi de akşam namazını geciktirmenin her halükarda mekruh olduğunu göstermektedir.

Yatsı vakti: Hadise[3] göre şafağın kaybolmasıyla başlayıp, gece yarısı sona ermektedir. Bir rivayette ise yatsının son vaktinin "gecenin üçte biri geçince" olduğu bildirilmiştir. Ancak Ebu Katâde'nin rivayet ettiği bir hadiste "bir namazın vaktinin, diğer namazın vakti girinceye kadar devam ettiği" bildirilmektedir. Buna göre yatsı vakti, sabah namazı vakti girinceye kadar devam etmekle birlikte, gecenin üçte biri veya yarısından sonraya bırakmak mekruhtur.

Şafağın kaybolması hadisesi konusunda ihtilaf mevcuttur. İmâm-ı Âzam şafağın, ufuktaki beyazlık (beyaz şafak) olduğunu ifade etmiş, diğer mezhep imamları ise şafağı ufuktaki kızıllık (kızıl şafak) olarak anlamışlardır. Güneşin batmasıyla önce ufukta bir kızıllık oluşmakta, ardından bu kızıllık solarak yerini beyazlığa bırakmaktadır. Buna göre, Ebu Hanife hazretlerinin esas aldığı yatsı vakti, ufuktaki beyazlığın (görülebilir aydınlık) tamamen kaybolduğu andır; bu ise diğer imamların esas aldığı yatsı vaktinden en az 30 dakika daha sonra oluşmaktadır. Sahabeler (r.a.) arasında da bu konuda görüş birliği olmadığını, örneğin Hz. Ali, Hz. Ömer ve oğlu ile Hz. İbni Abbas’ın kızıl şafağı esas aldığını; Hz. Ebubekir, Hz. Muaz bin Cebel, Hz. Enes, Hz. Ebu Hureyre ve Hz. Aişe’nin ise beyaz şafağa göre amel ettiklerini görüyoruz.

Sabah namazı vakti: Hadiste[3] belirtildiğine göre sabah namazı vakti hakikî fecrin belirmesi ile başlayıp, güneşin doğması ile sona ermektedir. Fecrin ne zaman oluşmuş kabul edileceği ise, Efendimiz (sallallahu aleyhi vesellem) tarafından "Fecr-i kâzib size mani olmasın, fecr-i sadık karşınıza çıkıncaya kadar yiyin için" hadisiyle[6] açıklanmıştır. Resulullah (sallallahu aleyhi vesellem), fecr-i sadık'ı tarif sadedinde, "O, enlemesine görülen aydınlıktır, uzunlamasına görülen değil"[7] buyurmuştur. Buna göre, imsak zamanı gökyüzünün ufuk hizasında önce uzunlamasına bir aydınlık belirmektedir. Ufka dik şekilde oluşan ve kurt kuyruğuna ya da piramide benzetilen bu ince ve zayıf aydınlık (fecr-i kâzib) bir müddet sonra yerini, enlemesine yayılarak genişleyen bir beyazlığa (fecr-i sadık) bırakmaktadır. Fecr-i kâzib olarak nitelendirilen hadisenin, fecirden önce tipik olarak müşahede edilen Zodyak ışıması olabileceği düşünülmüştür. Gezegenler arası boşluktaki toz zerrelerinin güneşi yansıtmasından kaynaklanan bu ışıma, hadiste tarif edildiği gibi fecr-i sadıktan az önce görülmekte, tabanı ufka dayalı, ucu ise güneş yörüngesini (ekliptik) gösterir bir piramide benzemekte (Şekil 1) ve düşük enlemlerde yani ekvatora yakın bölgelerde daha kolay fark edilebilmektedir.

 

Şekil 1.    Zodyak Işıması

Sabah namazının ilk vakti olan fecr-i sadık aynı zamanda orucun da başlama vakti olduğundan imsak sözcüğüyle isimlendirilmiştir. Sabah namazının son vakti olan güneşin doğması ile kastedilen ise güneşin üst ucunun, ufuk hattı üzerine yükselerek görünür hale gelmesidir.

Kurallar

Burada, namaz vakitlerine ilişkin ayet ve hadislerde belirtilen tanımların, vaktin hesap yoluyla bulunabilmesi için belli kurallara dönüştürülmesinden bahsedeceğiz. Yukarıdaki tanımlamalara baktığımızda güneşin doğuşu/batışı, batıya meyledişi, sararması gibi ifadelerle karşılaşmaktayız. Bunlar bize, Müslümanların günlük ibadetlerinde kullandıkları vakitlerin tayininde, güneşin temel bir faktör olduğunu göstermektedir. Keza gölgelerin boyu ve şafağın doğuşu da güneşin gökyüzündeki konumuyla doğrudan ilgili hadiselerdir. Bu sebeple hesap kurallarının oluşturulmasında güneşin yörüngesi temel alınmaktadır. Güneşin gökyüzünde izlediği örnek yörüngeler aşağıya çıkarılmıştır. Şekil 2'deki yörüngeler Ankara (40º kuzey enlem) için çizilmiş olup, soldaki yörünge 21 Haziran'a, sağdaki ise 21 Aralık'a aittir. Düzlemin üstünde kalan turuncu bölüm gündüzü, altında kalan mavi bölüm ise geceyi göstermektedir. Düzlemi çevreleyen çember ise ufuk hattını temsil etmekte olup, kuzey yönü sağ taraftadır.

 

Şekil 2.    Tipik Güneş Yörüngesi

Şekilden anlaşıldığı üzere güneş, her gün doğu cihetinden ufuk çizgisini keserek yükselmekte, en üst noktaya ulaştıktan sonra tekrar alçalarak ufuk çizgisini batı cihetinden aşağıya doğru kesmektedir. Yaz ve kış yörüngelerinin farklı olduğu, yazın güneşin daha uzun süre ufkun üzerinde kaldığı ve ufku kuzeye yakın noktalardan kestiği müşahede edilmektedir. Kışın ise güneş, daha kısa süre ufkun üzerinde kalmakta ve ufku güneye yakın noktalardan kesmektedir. Yani aslında güneş her gün, bir önceki günden biraz daha farklı bir yerden doğmakta ve batmakta; böylece spiral bir yörünge takip etmektedir. Kur'an-ı Kerim'de beyan buyrulan "doğuların ve batıların Rabbi" ifadesinin[8], başka anlamlarının yanı sıra bu gerçeğe de işaret edebileceği tefsir edilmiştir.

Güneşin günlük hareketi olan bir turu esnasında ufuk düzlemiyle yaptığı açı (yataya göre yaptığı dikey açı) zamana bağlı olarak sürekli değişir. Güneşin gökyüzündeki yüksekliğini ifade eden ve Güneş Dikey Açısı (GDA) adı verilen bu açı, vakitlerin hesaplanmasındaki en temel parametredir. Güneş Dikey Açısı, güneşin merkezi referans alınarak ifade edilir. GDA öğle vakti en yüksek, gece yarısı en düşük ve güneş ufuk hattını kestiğinde sıfır derece olmaktadır.

Güneşin hareketine ilişkin bu temel bilgiyi aktardıktan sonra, her bir vakte ilişkin kuralların nasıl belirlendiğine geçelim:

Öğle Vakti:

Öğle vakti, tanımı gereği güneşin batıya yönelmesi ile başlamaktadır. Günün ilk yarısında doğu tarafında bulunan güneş, günün ikinci yarısında batı tarafına geçer. Günün tam ortasında ise güneş, üzerinde bulunduğumuz meridyene oturur (başucu=zenit konumu); yani bulunduğumuz noktada kuzey/güney yönünde uzanan yere dik itibari düzlem güneşin merkeziyle çakışır. Bu esnada güneş, (ekvator kuşağı hariç olmak üzere) kuzey yarımkürede tam güneyi ve güney yarımkürede tam kuzeyi gösterir (bkz. Şekil 2). Güneşin en yüksekte olduğu bu vakitte (zeval vakti) namaz kılmak yasaklandığından, öğle vaktinin girmesi, yani güneşin batıya meyletmiş sayılması için en azından, güneş yuvarlağı bu meridyen düzlemini terk edinceye kadar beklenmesi gerekmektedir. Bu süre zarfında meridyen hattı, güneş merkezinden güneş yuvarlağının kenarına ulaşıp dışına çıkar. Güneş yuvarlağının dünyadan görünen yarıçapının gökyüzünde kapladığı açı yaklaşık 0,27° olduğuna ve güneş 1 dereceyi 4 dakikada kat ettiğine göre (bir günde yani 1440 dakikada 360 derece), güneşin merkezinden kenarına bir yarıçap kadar hareket etmesi ve başucu konumunu terk etmesi için 1 dakikadan biraz fazla bir zamanın geçmesi gerekir. Bu nedenle öğle vaktinin hesaplanması için zeval vaktine 2 dakika ilave edilmelidir.

Zeval vaktinde güneşin o gün için en yüksek noktaya ulaştığını belirtmiştik. Bu durumda zeval vaktindeki Güneş Dikey Açısı, o günün en yüksek açısı olmaktadır. Zeval Dikey Açısı olarak adlandırılan bu açı, ikindi vaktinin hesabında kullanılmaktadır. Zeval vaktinde güneşin en yüksekte bulunması, bu vakitte gölgelerin de en kısa olması anlamına gelmektedir. Bir cismin zeval anındaki gölgesinin uzunluğuna Zeval Gölgesi (fey-i zeval) denir. Zeval Gölgesi de ikindi gölgesinin hesabında kullanılır:

İkindi Vakti:

İkindinin vakti, hadiste ifade edildiği üzere, bir cismin gölgesinin, ikindi gölgesi olarak tanımlanan uzunluğa erişmesiyle başlamaktadır. İkindi gölgesinin ne olduğu konusunda ise, Tanımlar bölümünde açıklandığı üzere mezhepler arasında farklılık mevcuttur. Şafii, Maliki, Hanbeli mezhepleri ile, İmam Ebu Yusuf ve İmam Muhammed'e göre bir cismin İkindi Gölgesi, o cismin Zeval Gölgesi uzunluğuna cismin kendi uzunluğunun eklenmesi ile bulunur. Yani 1 m.lik bir sopanın gölgesi zeval vaktinde 0,5 m. ise, sopanın gölgesi 0,5 m. + 1 m. = 1,5 m.ye ulaştığında ikindi vakti girmiş olur. Bu vakte Asr-ı Evvel denir. İmam Ebu Hanife'ye göre ise ikindi gölgesi, o cismin Zeval Gölgesi uzunluğuna cismin kendi uzunluğunun iki katının eklenmesi ile bulunur. Yani örneğimizdeki sopanın gölgesi, 0,5 m. + 2 m. = 2,5 m. olduğunda İmam Ebu Hanife'ye göre ikindi vakti girmiş olur. Bu vakte ise Asr-ı Sani adı verilir. Zeval, Asr-ı Evvel ve Asr-ı Sani gölgelerinin oluşumu Şekil 3'te verilmiştir.

 

Şekil 3.    İkindi Vaktinin Tayini

İkindi vaktine ait bu ihtilaf nedeniyle en temkinli davranış, öğle namazını Asr-ı Evvel'den önce, ikindi namazını ise Asr-ı Sani'den sonra kılmaktır. Ancak zorda kalındığında Asr-ı Evvel'e kadar kılınamamış öğle namazı kaza edilmeyerek Asr-ı Sani'ye kadar kılınabilir; bu durumda ikindi Asr-ı Sani'den sonra kılınmalıdır. Böyle bir uygulamanın, Efendimiz'in (sallallahu aleyhi vesellem) "Ümmetimin ihtilafı rahmettir" hadisine de uygun olabileceğine işaret etmek istiyoruz.
 

Akşam ve Güneş Vakitleri:

Akşam vaktinin girmesi için güneşin tamamen batması lâzım geldiğini hadislerden anlıyoruz. Bu ise, güneşin üst ucunun, ufuk çizgisinin altına inmesi ile mümkün olur. Güneş merkezinin ufuk hizasında olduğu an, zahiri Güneş Dikey Açısının 0° olduğu andır. Üst ucunun ufuk çizgisine gelmesi için ise merkezinin güneş yarıçapı kadar, yani 0,27° alçalması gerekir. Ancak burada hesaba katılması gereken başka bir husus vardır ki o da atmosferin güneş ışınlarını kırma özelliğidir:

Atmosfer tabaksı, içine giren güneş ışınlarının yönünün değişmesine sebep olmaktadır. Bu değişimde ışığın hareket istikameti, az yoğun katmandan daha yoğun katmana doğru olmaktadır; yani boşluktan gelen ışık, gittikçe daha yoğunlaşan bir gaz tabakası içinde hareket ettikçe içeri (yeryüzüne) doğru kırılmakta ve görünür Güneş Dikey Açısı artmaktadır. Bu da güneşin, gerçekte bulunduğu yerden daha yukarıda görülmesine sebep olur. Yani güneşin astronomik yüksekliği (gerçek Güneş Dikey Açısı), dünyadan görülen yüksekliğinden (zahiri Güneş Dikey Açısı) daha azdır. Aradaki fark, Kırılma Açısı olarak bilinir:

 

Kırılma Açısı = zahiri Güneş Dikey Açısı - gerçek Güneş Dikey Açısı

 

Yeryüzünden yukarı doğru çıkıldıkça (yani irtifa kazandıkça) atmosferin yoğunluğu sürekli olarak azalmakla ve takriben 85 km.den sonra pratik olarak bitmektedir (0,004 mbar). Hava basıncının %1'e düştüğü 30 km irtifa ise atmosferin fiziki eşdeğer kalınlığı olarak kabul edilebilir. Bu varsayıma dayanarak kırılma oranının da ışığın atmosferde kat ettiği yola, yani atmosferin kalınlığına bağlı olduğuna dayanarak, güneş ışınlarının sabit oranda kırıldığı düşünülebilir. Ancak, ayetlerini gonca gibi içi içe sarmalayan yüce Yaratıcı, burada da bize bir sürpriz hazırlamıştır:

Dünya yuvarlak olduğundan, onu saran atmosfer de küre biçimindedir. Güneş ufka doğru alçaldıkça, yani Güneş Dikey Açısı azaldıkça güneş ışınlarının atmosfer içinde kat ettiği mesafe de artmaktadır (Şekil 4).

 

Şekil 4.    Güneş Dikey Açısına bağlı olarak Optik Atmosfer Kalınlığı

Atmosferin "optik" kalınlığı olarak nitelendirilebilecek bu mesafe, güneş yeryüzüne tam dik konumdayken onun fizikî kalınlığına eşittir; ancak güneş alçaldıkça kalınlık artmaya başlar ve özellikle güneşin ufka çok yaklaşıp neredeyse teğet hale geldiği doğuş ve batış anlarında optik kalınlık birkaç katına ulaşır. İşte bu sebeple güneş ışınlarının atmosfer tarafından kırılma oranı sabit olmayıp, güneşin yeryüzüyle yaptığı dikey açının bir fonksiyonudur. Kırılma açısının zahiri Güneş Dikey Açısına bağlı olarak değişimi Şekil 5’te görülmektedir.

 

Şekil 5.    Güneş Dikey Açısına bağlı olarak Kırılma Açısı

Grafikte verilen değerler standart atmosfer koşulları için olup, gerçek değerlerin ise hava sıcaklığı, basınç (rakım), nem ve zerre miktarı gibi bazı meteorolojik parametrelere bağlı olarak %10 civarında farklılık gösterebileceği hatırdan çıkarılmamalıdır. Örneğin güneşin deniz üzerinden doğduğu soğuk, nemli ve tuzlu bir kış sabahında kırılma da azami oranda gerçekleşecektir.

Kırılma Açısı = 0,017° / tan((GDA + 10,3° / (GDA + 5,11°)) * p / 180°) * Basınç / 1010 * 283,15 / (273,15 + Sıcaklık) 

Yukarıda anlatılanlar ışığında anlıyoruz ki, biz güneşin batmak üzere olduğunu gördüğümüzde aslında güneş çoktan ufuk hizasının altına inmiştir bile… Şekil 6’da görselleştirilen bu gerçeği akşam vakti kuralını oluştururken hesaba katmamız gerekecektir:

 

Şekil 6.    Ufkun Altındaki Güneşin Görülmesi

Akşam vaktinin girme şartı olan güneşin tamamen batması anı için yukarıda esas aldığımız -0,27° açı değeri (eksi değer ufkun altını belirtir), görünen (zahiri) Güneş Dikey Açısıdır. Gerçek Güneş Dikey açısı ise, yukarıdaki denkleme göre bu değerden kırılma açısı kadar eksiktir. Şekil 5’ten, 0° dikey açı için kırılma miktarını 0,57° olarak buluruz. Buna göre güneşin tamamen battığının müşahede edilmesi için (gerçek) Güneş Dikey Açısının -0,27° - 0,57° = -0,84° olması gereklidir. Nem ve sıcaklık gibi meteorolojik faktörler, atmosfer kalınlığına ve dolayısıyla Kırılma Açısına etmekte olduğunu belirtmiştik. Örneğin 2003 yılında yapılan bir araştırmada, Güneşin doğuşundaki ortalama Kırılma Açısı 0,714°, batışındaki açı ise 0,579° olarak bulunmuştur (güneş doğarken sıcaklık daha düşük ve nem daha yüksek olduğundan kırılma daha fazladır). Ebu Dâvud'un bir rivayetinde güneşin batışı, "hâcibin (güneşin kaşının) kaybolması" ile birlikte zikredilmektedir. Bazı şarihlere göre hâcib, güneş yuvarlağının hemen üzerindeki kızıllığı tasvir etmektedir. Bu görüşe itibar edilmesi durumunda akşam vaktinin girmesi için, güneşin tamamının ufuk çizgisi altında kaybolmasını takiben hemen üzerindeki kızıl bölgenin de batması gerekmektedir. Biz de bu nedenle Güneş Dikey Açısını -0,84° yerine -1° almanın daha uygun olacağını değerlendirmekteyiz.

Sabah namazı vaktinin sonu olan güneşin doğması için ise, benzer şekilde güneşin üst ucunun ufuk hizasına gelmesi, yani zahiri Güneş Dikey Açısının -0,27° olması gerekir. Yukarıdaki araştırma sonuçlarına göre bu sefer gerçek dikey açı olarak -0,27° - 0,714° = -0,984° değerini buluruz ki bu durumda yine -1° değerinin kullanılması uygun olacaktır.

Bu araştırmada elde edilen kırılma açısı değerlerine ilişkin standart sapmanın güneşin batışı için 0,108° ve doğuşu için 0,184° olduğu göz önüne alındığında -uç enlemler hariç olmak üzere-, Akşam vaktine ait belirsizlik bir, Güneş vaktine ait belirsizlik ise iki dakikadan azdır.

Vaktin tayinine etki eden bir diğer husus da irtifadır. Güneşin gözlendiği yerin, battığı ufuk noktasından daha yüksek olması durumunda, dünyanın yuvarlaklığından kaynaklanan bir bakış açısı değişimi oluşur. Örneğin biz bir dağın tepesinde bulunuyorsak ve güneş deniz üzerinden batıyorsa, bizim ufuk hizasının altını müşahede ediyor olmamızdan ötürü güneşi daha uzun süre görürüz; yani güneşin batması daha geç ve doğması daha erken oluşur. Kabaca ifade edersek, derece cinsinden dikey açı farkı, km. cinsinden irtifa farkının karekökü kadardır. Örneğin İstanbul'un 267 rakımlı Çamlıca tepesinden kışın güneşin deniz üzerindeki batışı seyredildiğinde, deniz seviyesine göre yaklaşık 0,5°lik bir açı farkı oluşacaktır (ki bu da takriben 3 dakikaya tekabül eder). Bakış Açısına ilişkin formül aşağıda verilmiştir olup burada H irtifa farkını, R ise dünyanın yarıçapını göstermektedir:

Bakış Açısı = arccos(H / (H + R)) 

Bu nedenle Akşam/Güneş vakti hesap edilirken, yöredeki en yüksek mevkie ait irtifa ile, buradan güneşin üzerine battığı/doğduğu noktaya ait irtifa farkının göz önüne alınması ve buna göre bir temkin süresinin eklenmesi gerekir.

Yatsı ve imsak vakitleri:

Hadise göre yatsı vaktinin tanımı, şafağın kaybolması, imsak vaktininki ise hakiki fecrin zuhurudur. Fecrin/şafağın oluşması ise, tamamen atmosfere ve onun ışığı saçma özelliğine dayanmaktadır. Eğer atmosfer olmasaydı, güneş battığı anda etraf kapkaranlık olacak ve alacakaranlık oluşmayacak, böylelikle yatsı ve imsak vakitlerinden söz edemeyecektik. Peki ışığın saçınması, alacakaranlığın oluşumuna nasıl sebebiyet vermektedir?

Atmosferi oluşturan moleküllerin boyutu, görünür ışığın dalga boyundan çok daha küçük olduğundan, güneş ışınları atmosferden geçerken kırınıma uğrar. Literatürde Rayleigh saçınımı olarak bilinen bu hadise, ışığın rengine yani dalga boyuna bağlı olarak değişim göstermektedir. Birbirine ters orantılı bu bağıntı sonucu, görece daha düşük dalga boyuna sahip olan mavi ışınlar, kırmızı ışınlardan daha fazla kırılıma uğrarlar. Güneşten gelen kırmızı ışınların yaklaşık %5’i, atmosferden geçerken kırılmakta ve gözümüze ulaşamadan saçınmaktadır. Mavi ışınlarda ise bu rakam %20 civarına kadar yükselir. Güneşten bize gelen mavi ışınların daha fazla kırılması, güneş istikametinden dışa doğru bükülmelerine yol açar ve güneşin bize ulaşan huzmesindeki renk tayfında daha az mavi bulunmasına sebep olur. Bizim gökyüzündeki güneşi sarımsı beyaz görmemiz bu sebeptendir; yoksa güneşin atmosfer dışından gözlenen rengi "günışığı" flüoresan ampullerin rengi gibi donuk beyazdır. Güneş huzmesinden dışarı sevk olunan mavi ışınlar ise atmosfer tarafından yansıtılarak bize gökyüzünün mavi rengini verir. Evet, Rabbimiz, atmosfere ışığı saçma özelliği vererek hem güneşin rengini "ısıtmış", hem de gökyüzümüzü renklendirip şenlendirmiş ve kapkara olmaktan kurtarmıştır (Şekil 7).

Şekil 7.    Atmosfer Dışından Gökyüzünün Görünümü

Işığın dalga boyuna bağlı olarak saçılmasıyla, yukarıda bahsettiğimiz optik kalınlık değişimi etkisi birleşince, manzara daha da enfesleşir: Güneş iyice alçaldığında, optik kalınlık artar ve maviler daha çok kırılmaya başlar; artık güneş tayfındaki mavi renk iyice azalmış ve güneş sararmaya başlamıştır. Hatta gurûba yakın güneş altın sarısı bir topa dönüştüğünde, güneşin yakın çevresi de maviden yana iyice fakirleşir ve sararır; buna karşılık güneşten uzaklaşıldıkça mavi oranı artmaya başlar. Gökyüzünde turuncudan sarıya, türkuazdan maviye bir renk cümbüşü hâsıl olur (Şekil 8). Güneşin batmasının ardından ise şafak, ufuktan yukarı doğru kızıldan maviye dönüşen bir şerit halinde gökyüzünü kaplar. Öyle ki zamanın ilerlemesiyle bu şerit alçalır; önce kızıllık ve ardından da sönük haldeki beyazlık yavaş yavaş kaybolur.

Şekil 8.    Saçınım Etkisi

Buraya kadar anlattıklarımızla, Tanımlar bölümünde bahsedilen kızıl ve beyaz şafağın oluşma sebeplerine bir nebze değinmiş olduk. Şimdi ise, şafağın hesaba dökülmesindeki zorluklara değinmeye çalışacağız.

Güneş, öğle, ikindi ve akşam vakitlerinin tayinindeki şer-î hükümler güneşin yörüngesi ve gökyüzündeki konumuna bina edilmiştir. Güneşin yörüngesi bugün çok yüksek hassasiyetle bilinebildiğinden, bahse konu dört vaktin -yöreye ait coğrafi konumun doğruluğuna bağlı olarak- saniye hassasiyetinde hesaplanması mümkün olmaktadır. Ancak imsak ve yatsı vakitleri için durum daha farklıdır; zira bu vakitlerin tayini, fecr-i sadık ve şafak hadiselerine bağlanmıştır ki bunların oluşma/kaybolma zamanları, aşağıda sıraladığımız nedenlerden ötürü aynı kesinlikte belirlenememektedir:

Yukarıdaki açıklamalar ışığında bir kez daha hatırlatmak istiyoruz ki vakitlerin tayininde esas olan müşahededir. Özellikle imsak ve yatsı vakitleri için mümkün olduğunca gözlemde bulunulmalı, bu sağlıklı olarak yapılamıyorsa hesaba itibar edilmelidir. Hesaba uyulduğunda da zikredilen belirsizlikler göz önüne alınarak temkinli davranılmalıdır. Bu itibarla sabah ve yatsı namazları biraz geciktirilmeli, akşam vaktinde ise acele edilmelidir ki sünnete uygun davranış da böyledir.

Şimdi gelelim imsak/yatsı vaktinin hesabına ilişkin kurallara… Bu vaktin hesaplanabilmesi için de, diğer vakitlerde olduğu gibi bir dikey açının tayini gerekmektedir. Müslüman âlimler bu konuya öteden beri ilgi duymuş ve araştırmalarda bulunmuşlardır. Hicri 4. yy.da doğan ve Şekil 5’teki Kırılma Açısını ilk defa hesaplayan Mısırlı astronom İbn-i Yunus, 14 yy. muvakkitlerinden İbn-ül Şâtir, küresel trigonometrinin babası Nasreddin el-Tûsi gibi âlimler, fecir (ve bunun simetriği sayılan beyaz şafak) için -19° (ufkun 19 derece altı) dikey açıyı esas almışlardır. Vakitlerin hesap yöntemiyle tayininin revaç bulduğu 15. yy.dan itibaren Mısır, Suriye ve kutsal topraklar dâhil olmak üzere Osmanlı coğrafyasında imsak için referans alınan bu değer, Türkiye’de de 1982 yılına kadar kullanılmıştır. Batıda alacakaranlık evrelerine ilişkin yapılan gözlemevi araştırmalarının sonucunda astronomik alacakaranlığın, -12° ilâ -18° arasında oluştuğu ve -18°den sonra alacakaranlık izinin tespit edilemediği hükmüne varılmış ve bu -18° sınır değeri, özellikle Batılı Müslümanlar arasında imsak açısı olarak kabul görmüştür. 1982 yılından itibaren Diyanet takvimlerindeki imsak vakitleri de -18° esas alınarak hazırlanmaktadır. Türkiye Gazetesi takvimi ise -19° değerini kullanmaya devam etmektedir.

Yatsı vaktine ilişkin olarak ülkemizde İmameyn görüşü esas alınmakta ve kızıl şafağa itibar edilmektedir. Kızıl şafakla beyaz şafak arasında yaklaşık 2° dikey açı farkı olduğu kabul edildiğinden, hâlihazırda Türkiye'de yatsı vakti için -17° esas alınmaktadır.

Yakın dönemde, özellikle İngiltere ve A.B.D.de, fecr-i sadık olayının -18°de görülüp görülemeyeceği hususu çok tartışılmıştır. Bu tartışmalarda -18° değerinin, astronomik alacakaranlığa ilişkin üst sınır olduğu ve bunun, fecr-i sadık tanımıyla (enlemesine genişleyen aydınlık) örtüşmediği iddia edilmiştir. Belçikalı astronom Marcel Minnaert, “-17° civarında Zodyak ışığının görüldüğünü, -16/17°de ise tan yeri ağarmasının optik aletlerle gözlemlenebildiğini” ifade etmiştir. Dr. Muhammed İlyas da benzer şekilde, "-16° ötesinde optik araçlar üzerinde ancak küçük parlaklık değişimleri tespit edebildiğini" belirtmiştir. 2005 yılında ESO-Paranal Gözlemevinde (Şili) yapılan gözlemlerde de aynı sonuçlar elde edilmiştir (Şekil 9). Grafik, başucu aydınlığını mag arcsec-2 cinsinden göstermektedir. X-ekseni derece cinsinden güneşin başucu açısını temsil ettiğinden, dikey açıya çevirmek için 90°den çıkarmak gerekmektedir. Ölçüm verisi, alacakaranlık aydınlığının yaklaşık -16°ya kadar azalmaya devam ettiğini ve sonrasında gece aydınlığı değerinde sabit kaldığını ortaya koymaktadır. Tekil saçınım modeline göre hesaplanmış sürekli çizgi -10° civarında düzleşmektedir ki bu da bize kızıl şafağın sınırını ima eder. Bütün bu ve benzer çalışmalara dayanarak, -18° dikey açı değerinin, ancak orucun başlamasına yönelik temkinli bir vakit olarak kullanılabileceği, fakat sabah namazının bu vakitte kılınmasının sahih olmayacağı ihtar edilmiştir. Bu görüşteki âlimler, yaptıkları birtakım gözlemler ışığında imsak ve yatsı (beyaz şafak) vakti hesabında -15° dikey açı değerini esas almışlardır.

Şekil 9.    Güneş Dikey Açısına bağlı olarak Gökyüzü Aydınlığı

Müşahedenin önemine inanan bazı âlimler, imsak/yatsı vakitlerindeki bu müşkülün çözümü için uzun süreli gözlemlere yönelmişlerdir. Bu konudaki en kapsamlı müşahedelerden biri, 1987 yılının Eylül ayında İngiltere’nin Blackburn, Lancashire bölgesinde başlatılmış ve Hizb-ül Ulema’nın gözetiminde yaklaşık bir sene boyunca devam etmiştir. Bu gözlem sonucunda bazı ilginç bulgular elde edilmiştir:

  1. Fecir ve (beyaz) şafak, astronomik olarak simetrik iki hadise olmalarına rağmen, bunlara ilişkin açıların her zaman eşit olmadığı görülmüştür. Bunun sebebi ise, imsak ve yatsıdaki atmosferik şartların aynı olmaması ile izah edilmektedir. Gerçekten, fecirde karanlığa alışmış bir gözün ilk ışığı tespiti, akşam aydınlığa adapte olmuş bir gözün son ışığı tespitinden daha kolaydır. Keza imsak vaktindeki nem, sis ve özellikle sıcaklık değerleri, yatsıdakinden hayli farklıdır. Bir diğer etmen de imsak ve yatsı vakitlerindeki alacakaranlığın, ufuk hizasında farklı konumlarda oluşması ve böylece farklı yeryüzü şekillerine ait atmosfer tabakalarının ışığı farklı kırması ve farklı konumlardaki irtifaların aynı olmamasıdır.
  2. İmsak ve yatsıya ait Güneş Dikey Açısı değerlerinin yıl boyunca sabit olmayıp mevsimlere göre değiştiği tespit edilmiştir. Örneğin kış aylarındaki dikey açı değerlerinde ufak artışlar gözlemlenmiştir. Bu ise soğuk (ve yoğun) atmosferin ışığı daha fazla kırması ile açıklanabilir. Benzer şekilde, farklı iklimlere sahip değişik coğrafyalarda açı değerlerin farklılık göstereceği çıkarımı yapılmıştır.
  3. Fecir (tebeyyün) açısının gözlem yapılan bölge için yıl boyu -12° ilâ -16° arasında değiştiği, kırmızı şafağın ise -9° ilâ -11° civarında kaybolduğu görülmüştür.

Benzer mülahazalarla Diyanet Başkanlığı da 2006 yılında, rasat yapılmasına ve bu derecelerin rasat sonucuna göre gerekirse yeniden tespit edilmesine karar vermiştir.

Yukarıda değindiğimiz bu belirsizlikler nedeniyle imsak/yatsı vakti için sabit ve güvenilir bir açı değerinin belirlenemeyeceğini, bu değerlerin zamana ve mekana bağlı olarak değişim göstereceği sonucunu çıkarabiliriz. Müşahade esas olmakla beraber, özellikle şehir aydınlatmaları nedeniyle sağlıklı bir şekilde yapılamayacağından hareketle, belli gri bölgeler tanımlamayı uygun bulmaktayız. Fecr-i sadık oluşumunun ilk anı için -18°/-15°, tebeyyünü için -16°/-12°, kızıl şafak için -9°/-12° ve beyaz şafak için ise -15°/-17° değerlerini öneriyoruz. Mümkün mertebe bu bölgeler içine girmemek isabetli olacaktır; yani örneğin oruca -18°de başlamalı fakat sabah namazını -12°de kılmalı, akşam namazını -9°ye kadar tamamlamış olmalı ancak yatsıyı -17°den sonraya bırakmalıdır ki sünnete uygun olanı da budur. Ancak bu belirsizliğin belki de bir rahmet olduğu ve zorda kalındığında bu gri bölgelerin de ruhsat olarak kullanılabileceğini değerlendirmekteyiz.

Netice olarak dünya coğrafyasındaki Müslümanlar arasında imsak ve yatsı vaktinin hesabına yönelik farklı dikey açılar referans alına gelmektedir (Tablo 1).

 

ÜlkeİmsakYatsı
Avrupa, Uzakdoğu, A.B.D.'nin güneyi- 18- 17
Hindistan, Pakistan, Afganistan, Bangladeş- 18- 18
Afrika, Suriye, Irak, Lübnan, Malezya- 19.5- 17.5
A.B.D.'nin kuzeyi, Kanada- 15- 15
Arabistan yarımadası- 19*)

Tablo 1.

*) Arabistan yarımadasında yatsı vakti, akşam vaktine 90 dakika eklenerek hesaplanmaktadır (-19°/-21°ye karşılık gelir); bu süre Ramazan ayında 120 dakika olarak uygulanmaktadır.

Kutuplara yakın bölgelerde özellikle yaz aylarında (güneşin ufkun yeterince altına inmemesinden ötürü) gece boyunca şafak kaybolmaz. Bu durumda imsak ve yatsı vakitlerinin astronomik olarak hesaplanması mümkün değildir. Böyle yerlerde yatsı/sabah namazının kılınıp kılınmayacağı veya ne zaman kılınacağı konusu Uç Enlemler başlığı altında açıklanmaya çalışılmıştır.

Astronomik Hesaplama

Şer'i yönden tanım ve kuralları yukarıda zikredilen vakitlerin astronomik yöntemlerle hesaplanması için küresel geometriden faydalanılır. Bütün diğer namaz vakitlerinin hesaplanması için öğle (zeval) vaktinin bilinmesi gerekmektedir. Zira diğer tüm vakitler, öğle vakti referans alınarak bulunur. Bu sebeple önce o güne ilişkin öğle vakti hesaplanır. Doğrusunu Allah bilir ama, Efendimiz'in (sallallahu aleyhi vesellem) hadiste vakitleri bildirirken öğle vaktinden başlamasında belki de bu astronomik gerçekliğe bir işaret vardır. Biz de böylece hadisteki sıralamayı aynen takip ederek, okuyucunun anlayacağı seviyede hesap yöntemlerinden bahsedeceğiz.

Öğle vaktinin bulunması için zeval vaktine iki dakika ekleneceğini belirtmiştik. Peki zeval vakti nasıl hesaplanır?

Bunu açıklamak için, isterseniz önce bugün kullanmakta olduğumuz vasati saat sistemine bir göz atalım. Bu sistemde, günün ortası olan zeval vakti, 0º boylam için (Greenwich) standart olarak 12:00 kabul edilmiştir (gecenin ortası olan gece yarısı da 00:00'a denk gelir). Yani tüm dünyada referans olarak kullanılan Greenwich Vasati Saatine (Greenwich Mean Time = GMT) göre 0º boylam üzerinde bulunan yörelerde ortalama (vasati) olarak saat 12:00 iken güneş başucuna denk gelmekte, en üst noktaya ulaşmaktadır.

Bu "vasati" teriminin ne anlama geldiğini biraz sonra açıklayacağız; ama isterseniz önce yerel saati izah edelim. Yerel saat, üzerinde yaşadığımız şehrin ait olduğu saat dilimine göre belirlenir. Örneğin Türkiye +02:00 zaman dilimindedir. Buna göre Türkiye'deki yerel saat, GMT'ye göre iki saat ileridir; yani Greenwich'deki ortalama zeval vakti, Türkiye (yerel) saati ile 14:00'da oluşmaktadır. Anlaşılıyor ki GMT olarak verilen bir vakti yerel saate çevirmek için, o bölgenin saat dilimi eklenmelidir. ABD, Rusya gibi yatayda geniş olan ülkelerde, birden fazla saat dilimi kullanılır. Yaz saati uygulanması durumunda ise vakte bir saat daha eklenmektedir. Bu durumda yerel saat için aşağıdaki formülü kullanılabiliriz:

 

Yerel saat = GMT + Saat Farkı + Yaz Saati

 

Yukarıdaki formülde GMT=12 verdiğimizde 0º boylamdaki ortalama zeval vaktini yerel saat cinsinden buluruz Peki diğer boylamlardaki zeval vakti nasıl hesaplanır?

Bir ortalama gün 24 saat olarak kabul edildiğine ve bu esnada dünya güneşe göre kendi etrafında 360° döndüğüne göre bir saatte 360 / 24 = 15 derecelik açı kat etmektedir. Buna göre 15° Doğu boylamındaki bir yerleşim bölgesinde zeval vakti bir saat daha erken gerçekleşecek yani 11:00 GMT olacaktır.

Buna göre diğer boylamlardaki zeval vakti şu formülle hesaplanacaktır:

 

Ortalama Zeval Vakti (GMT) = 12 - Boylam/15

Yerel Ortalama Zeval Vakti = 12 + Saat Farkı + Yaz Saati - Boylam/15

 

Bu formüllerde vakitler saat cinsindendir. Boylam derece cinsinden ve Greenwich'in doğusu için pozitiftir. Bu formüle göre örneğin 29° Doğu boylamında bulunan İstanbul için yaz aylarında ortalama zeval vakti 13:04 ve öğle vakti 13:06 olacaktır.

Şimdi gelelim vasatinin ne anlama geldiğine...

Dünya üzerinde kullanılan saat sisteminin bir günü 24 saat kabul ettiğini söylemiştik. Oysaki 24 saat, bir günün ortalama süresi olup, bir günün gerçek süresi yıl içinde değişiklik göstermekte, periyodik olarak azalıp çoğalmaktadır. Bir günün gerçek süresi, 24 saatten birkaç saniye fazla veya eksik olmakta, bu nedenle gerçek saat, ortalama saatten her gün birkaç saniye ileri veya geri gitmektedir. Her gün beliren bu küçük farklar birbirine eklenerek katlanmakta, böylece gerçek saat ile ortalama saat arasındaki kayma 16 dakikayı bulabilmektedir. Yani gerçek zeval vakti ile ortalama zeval vakti arasında azami 16 dakikalık bir fark oluşabilmektedir. Yıl içinde zeval vaktinin dakika cinsinden gösterdiği bu değişim, Şekil 10'da verilmiştir (yatay eksen yılın günüdür). Belli bir güne ait gerçek zeval vaktini bulmak için grafikteki o güne ait kayma miktarı saat 12:00'den çıkarılır. Örneğin yılın 72. günü Greenwich'teki zeval vakti 12:10'dur. Aşağıdaki resimde (sağda) bu kaymanın sonucu görünmektedir: Güneşin her gün aynı saatte (12:00) çekilen gökyüzündeki fotoğrafları üst üste bindirildiğinde, oluşan "sekiz" (analemma) şekli görünmektedir. Bu figür, güneş pozisyonunun, dünyanın eliptik yörüngesi ve eksen eğikliği kaynaklı yatay ve dikey sapması sonucu oluşmaktadır. Analemma oluşumuna ilişkin animasyona ve astronomi fotoğrafçısı Antony Ayiomamits tarafından çekilmiş bir dizi analemma fotoğrafına göz atabilirsiniz.

 

Şekil 10.    Zeval vaktinin yıl içindeki değişimi ve Analemma

Peki bir günün gerçek süresi yıl içinde niye değişmektedir?

Bizim kullandığımız ve vakitlere de temel teşkil eden 24 saatlik bir gün güneş referans alınarak belirlenir. Astronomik dilde tropik gün adıyla anılan bu gün, güneşten dünyaya bakıldığında, dünyanın kendi etrafında bir tur dönme süresidir. Bu süre, aynı zamanda güneşin gökyüzündeki bir tam turunun (zevalden zevale) da müddetidir. İşte güneşin gökyüzünde izlediği bu yörünge, iki ayrı hareketin bileşenidir:

  1. dünyanın kendi ekseni etrafında dönmesi
  2. dünyanın güneş etrafında dönmesi

Dünyanın kendi etrafında dönme süresi, uzak bir yıldızdan dünyaya bakılarak ölçülebilir ve bu süre yıldız günü olarak adlandırılır. Bir yıldız günü, 23 saat 56 dakika 4 saniyedir, yani bizim bildiğimiz günden yaklaşık 4 dakika daha kısadır. Dünyanın kendi etrafındaki bu hareketi sabit hızdadır ve yıl içinde değişim göstermez (her yıl milisaniye düzeyindeki yavaşlaması hariç ki bu da yılbaşında artık saniye ile düzeltilir). Dünyanın güneş etrafındaki dönüşü ise 365,2422 gündür (her gün 24 saat). Tropik gün, bu iki farklı hareketin bileşkesi olarak ortaya çıkmaktadır. Her iki dönme hareketi de aynı yönde olduğundan (kuzeyden bakıldığında saat istikametinin aksi yönü), bir tropik turun tamamlanması için, dünyanın bir yıldız turundan biraz daha fazla dönmesi gerekmektedir. Aradaki fark ise bu sürede dünyanın güneş çevresinde kat ettiği açı kadardır, yani her 365,2422 gün için 360 derece, günde ortalama 0.9856474ºdir. Böylece ortalama bir tropik gün dünyanın kendi etrafında 360,9856474º dönmesi sonucu oluşur ve yıldız gününden daha uzundur. Gerçek açı değeri ve süre ise, dünyanın güneş etrafındaki hızı değişkenlik arz ettiğinden, her bir gün için farklıdır. Dünyanın yörüngesi, diğer birçok gezegeninki gibi eliptik, yani elips şeklinde olduğundan (eksenden kaçıklık J2000 itibarıyla 0,0167dir) yörünge hızı, güneşe olan uzaklığına göre değişmektedir (Kepler'in 3. yasasına göre yörünge hızının karesi, merkezden uzaklığın küpüyle doğru orantılıdır). Gerçek tropik günün, ortalama tropik günden farkı, "kayma" değişkeni ile sembolize edilmektedir.

Dünyanın, aşk-ü vecd içinde güneş etrafında dönerken izhar ettiği bu cilveyi de formülümüze (1) eklersek:

 

Yerel Zeval Vakti = 12 + Saat Farkı + Yaz Saati - Boylam/15 - kayma

 

Öğle vakti, bu formülle bulunan zeval vaktine 2 dakika eklenerek elde edilir. Diğer tüm vakitler ise o günkü zeval vaktine, güneşin o vakte ilişkin dikey açıya ulaşması için gereken süre eklenerek/çıkarılarak küresel trigonometri ile hesaplanır: İlgili vakti, güneş dikey açısının bir fonksiyonu olarak gösteren denklem (2) aşağıda verilmiştir:

 

HA = ± arccos((sin(GDA)-sin(EA)*sin(enlem))/(cos(EA)*cos(enlem)))
Vakit = Yerel Zeval Vakti + HA/15
 

Bu denklemde HA (saat açısı), güneşin yörüngesi üzerinde, zeval ile GDA'ya ulaştığı nokta arasındaki açı olup, öğleden öncesi için (imsak ve güneş) negatif, öğleden sonrası içinse (ikindi, akşam ve yatsı) pozitif alınacaktır. Bu açı 15 değerine bölünerek saate çevrilir. Kutup bölgeleri yakınında güneşin GDA'ya ulaşamaması durumunda, arccos teriminin girdisi birden büyük olur; bu takdirde arccos tanımsız hale gelir ve ilgili vakit astronomik olarak hesaplanamaz. GDA ilgili vakte ait Güneş Dikey Açısını, EA ise Eğim Açısını göstermektedir. Eğim Açısı, dünya yörüngesine (ekliptiğe) dik düzlem ile dünya ekseni arasındaki açıdır. Başka bir deyişle, güneş ışınları ile ekvator düzlemi arasındaki açıdır, ya da dünya-güneş hattının kestiği enlemdir. Bu açı 21 Mart ve 23 Eylülde 0º, 21 Haziranda +23,4º, 21 Aralıkta ise -23,4ºdir. Eğim açısı şu formülle hesaplanır:

 

Eğim Açısı = arcsin(sin(23,439º) * sin(Ekliptik Açısı))

 

23.439º değeri J2000 itibarıyla dünya ekseninin eğikliğidir. Güneşin boylamı olarak bilinen ekliptik açısı, ilkbahardaki gündönümünde sıfır olarak kabul edilmektedir. J2000 itibarıyla (1 Ocak 2000 saat 12:00 GMT)  280.46º olarak ölçülen bu açı, sonraki her gün ortalama olarak 0.9856474º ilerler. Buna göre şu denklem yazılabilir

ortalama ekliptik açısı = 280,46º * 0.9856474º * gün (J2000 itibarıyla)

Ne var ki dünya yörüngesi eliptik olduğundan, açısal hızı da güneşten uzaklığına göre değişmekte ve gerçek ekliptik açısı, aşağıdaki formülle elde edilmektedir. Burada M, Dünyanın enberi noktasına göre açısını göstermekte olup J2000 itibarıyla 357,53º olarak ölçülmüştür. M ile ekliptik açısı aynı hızda ilerlemediklerinden (0,9856474º ve 0,9856003º) enberi/enöte noktaları yavaşça (takriben 58 yılda 1 derece) kaymaktadır. Dünya J2000 itibarıyla enberi noktasından 3 Ocak'ta geçmektedir. Oysa yaklaşık 10,000 yıl önce Dünya enberi noktadan yazın geçmekteydi. Sadece bu değil, eksen eğikliği ve kaçıklığı da uzun periyotlarla salınım yaparlar (bkz. Milankowitch Çevrimi).

M = 357,53º + 0.9856003º * gün

gerçek ekliptik açısı = ortalama ekliptik açısı + 1,914º * sin(M) + 0,02º * sin(2 * M)

RA = arctan(cos(23,439º) * sin(gerçek ekliptik açısı) / cos(gerçek ekliptik açısı))

kayma = (ortalama ekliptik açısı - RA) / 15
 

Bu formülde kayma, saat cinsindendir. Formüller kısa zaman aralığında, yani 2000 yılı etrafında iki yüzyıllık bir zaman diliminde 1' doğruluğunda veri üretir. Kayma ve Eğim Açısı, gün içerisinde de sürekli değişim gösterdiğinden, vakit denkleminde (2), o vakitteki anlık değerlerinin kullanılması gerekmektedir. Bu sebeple de, yüksek doğruluk için, iteratif bir hesaplama yönteminden faydalanılmalı, anlık değerler kullanılarak vakit denklemi ile vakit yeniden hesaplanmalıdır.

Vakit denklemiyle, ikindi hariç tüm vakitler doğrudan hesaplanabilir. İkindi vaktinin tanımında ise GDA yerine gölge uzunlukları verildiğinden, ek bir hesaplama gerekecektir:

İkindi vaktinin girmesi için cismin gölgesinin, cismin zeval gölgesine kendi uzunluğunun bir (Asr-ı Evvel) veya iki (Asr-ı Sani) katının eklenmesi ile bulunacak ikindi gölgesine ulaşması gerektiğini belirtmiştik. Bir cisme ait gölgenin uzunluğu, güneşin o anki dikey açısına bağlıdır. Trigonometri kuralları çerçevesinde şu eşitliği yazabiliriz:

 

cot(dikey açı) = gölge uzunluğu / cisim uzunluğu

 

Bu durumda ikindi gölgesine karşılık gelen bir İkindi Dikey Açısı tanımlanabilir:

 

cot(İkindi Dikey Açısı) = ikindi gölge uzunluğu / cisim uzunluğu

 

Asr-ı Evvel ve Asr-ı Sani kurallarına göre şu denklemleri yazabiliriz:

 

cot(Asr-ı Evvel Dikey Açısı) = 1 + zeval gölge uzunluğu / cisim uzunluğu

cot(Asr-ı Sani  Dikey Açısı) = 2 + zeval gölge uzunluğu / cisim uzunluğu

 

Zeval gölgesinin boyu da Zeval Dikey Açısına bağlı olup şu formülle hesaplanır:

 

cot(Zeval Dikey Açısı) = zeval gölge uzunluğu / cisim uzunluğu

 

Bu durumda şu formülleri elde ederiz:

 

cot(Asr-ı Evvel Dikey Açısı) = 1 + cot(Zeval Dikey Açısı)

cot(Asr-ı Sani  Dikey Açısı) = 2 + cot(Zeval Dikey Açısı)

 

Şekil 2'den görülebileceği üzere Zeval Dikey Açısı, yaz ve kış aylarında farklılık göstermektedir. Enleme de bağlı olan Zeval Dikey Açısı şu formülle hesaplanır:

 

Zeval Dikey Açısı = 90º - |Enlem - EA|

 

Bu formülde enlem, derece cinsinden olup, kuzey yarımküre için pozitif, güney yarımküre için negatif alınacaktır. Bu durumda ikindi formülleri (3) şu şekli alır:

 

cot(Asr-ı Evvel Dikey Açısı) = 1 + |tan(Enlem - EA)|

cot(Asr-ı Sani  Dikey Açısı) = 2 + |tan(Enlem - EA)|

 

Şekil 5 ile izah edilen kırılma açısı değişimi, ikindi gölgelerinin oluşumunda da etkili olur. Hem zeval gölgesi, hem de ikindi gölgeleri bu kırılmadan dolayı bir miktar daha kısa görünür. Güneş ufka yaklaştıkça kırılmanın artmasından ötürü, gölgelerin kısalması en az zeval gölgesinde, en çok Asr-ı Sani gölgesinde ortaya çıkar. Bu kırılma etkisini hesaba katmak için, yukarıdaki formülle hesaplanan İkindi Dikey Açıları (3) aşağıdaki şekilde düzeltilmelidir. Ayrıntılı bilgi için ilgili makaleyi inceleyebilirsiniz.

 

Düzeltilmiş Asr-ı Evvel Dikey Açısı = Asr-ı Evvel Dikey Açısı * 1,00065 – 0,0439º

Düzeltilmiş Asr-ı Sani  Dikey Açısı = Asr-ı Sani  Dikey Açısı * 1,00191 - 0,0817º

 

MEKRUH VAKİTLER

Tanımlar

Namaz kılmanın tahrimen mekruh olduğu vakitler, Efendimiz’in (sallallahu aleyhi vesellem) bir hadislerinde[10] şu şekilde tanımlanmıştır:

“Üç vakit vardır ki, Resulullah (aleyhissalât-ü vesselam) bizi o vakitlerde namaz kılmaktan veya ölülerimizi mezara gömmekten nehyetti:

Bu hadise dayanarak mekruh vakitler, işrak, istiva ve isfirar adıyla üç vakitte toplanmıştır:

İşrak vakti: Güneş doğduktan itibaren, işrak vaktine değin namaz kılmak mekruhtur. Efendimiz’in bir hadislerinde, “güneş yükselip beyazlaşınca” sabah namazını kaza ettiği ifade buyrulmakta[11], başka bir hadislerinde ise “güneş bir mızrak boyunu buluncaya ve (sarı, zayıf) ışıkları kayboluncaya kadar namazı bırak” emredilmektedir[12].

İstiva vakti: Güneşin tepe noktasına gelmesiyle kastedilen, zeval anıdır. Ancak bir hadiste “Resulullah (aleyhissalât-ü vesselam) cum'a günü hariç, gün ortasında (nısfu'n-nehar) namaz kılmayı mekruh addederdi” buyrulmuştur[13]. Bazı âlimler, “gün ortasını” şer-i günün ortası olarak algılamışlardır. Şer-i gün ise imsak vaktinde başlayıp akşam vaktine kadar devam etmektedir; yani orucun tutulduğu zaman dilimidir.

İsfirar vakti: İşrak vaktinin simetriği olup, bu vakitten güneş batıncaya değin namaz kılmak mekruhtur.

Kurallar

Güneş ışınlarının sararmasında atmosferin ışığı kırma etkisinin rolü olduğunu, güneş ufka yakınken optik kalınlığın arttığını ve mavi ışınların saçınıma uğradığını önceki bölümde izah etmiştik. İşte, tayfındaki mavi renk oranını kaybeden güneşin parlaklığının azalarak görünür derecede sararması için yaklaşık 5° dikey açının altına inmesi gerektiği kabul edilmiştir. Buna göre, işrak ve isfirar vakitleri için 5° dikey açı referans alınmaktadır. İşrak vakti, aynı zamanda bayram namazı vakti olduğundan, takvimlerde yar almaktadır. İstiva ve işrak vakitleri ise genelde takvimlere konmamaktadır.

İstiva vakti için dar tanımı esas alırsak, -öğle vakti bahsinde anlatıldığı üzere- başucunun güneş yuvarlağı içinde kaldığı müddet boyunca namaz kılmak mekruh olur. Bu ise zeval anının iki yanında simetrik olarak yaklaşık ikişer dakikalık bir süreyi kapsar; yani öğle vaktinden önceki 4 dakika mekruh olur. Geniş tanıma göre ise istiva vakti (nısfu'n-nehar), imsak ile akşamın ortasıdır. Bu şekilde tanımlandığında, sabah namazının kılındığı vaktin (imsak-güneş arası) yarısı kadar bir süre boyunca namaz kılmak mekruh olmaktadır. Yani istiva vakti, öğle vaktinden bu kadar süre öncesine denk gelmektedir. Örneğin imsak 04:00, güneş 06:00, öğle 12:02 ve akşam 18:00’da ise, istiva vakti saat 11:00 olacak ve 11:00–12:00 arası namaz kılınamayacaktır (bkz. Şekil 11). Güneş ve akşam vakitleri mor renkle, yatsı yeşil, imsak mavi ve öğle sarı renkle gösterilmiştir. İstiva turuncudur.

 

Şekil 11.    Şer-i günün ortası (nısfu'n-nehar)

Astronomik Hesaplama

İşrak ve isfirar vakitleri, 2 no.lu denklemde GDA=5° girilerek bulunur. arrcos işrak için negatif, isfirar için ise pozitif alınacaktır. İstiva vakti için ise, daha emniyetli tanıma uyarak, imsak ve akşam vakitlerinin ortalamasını almayı tavsiye ediyoruz. 

 

TEMKİNLER

Hesap yoluyla bulunan tüm bu vakitlerde, tanımından kaynaklanan veya coğrafî/meteorolojik şartların neden olduğu belirsizlikler bulunduğunu açıklamıştık. Bir belde için tek bir vakit kullanılması neticesinde belde arazisi üzerindeki vakit değişikliklerinin ihmal edilmesi ve referans olarak kullanılan saatin gerçek astronomik saatten farklılık gösterebilmesi gibi parametreler de hesaba katıldığında, belli bir ihtiyat payı bırakılarak amel edilmesi daha uygundur. Bu sebeple hesaplanan vakitlere, temkin süresi adı verilen ufak bir süre eklenmekte veya çıkarılmaktadır. İmsak ve güneş (uygulanacaksa istiva ve isfirar) vakitlerinde temkin negatif iken, diğer tüm vakitlerde pozitiftir. Özellikle yüksek enlemlerde güneş daha yatay bir yörünge takip ettiğinden, güneşin dikey açısı daha yavaş değişir ve belirsizlik artar. Bu durumda daha büyük temkin değerleri kullanılması uygun olur.

Alperen yazılımının varsayılan temkin süreleri, Kurallar bölümünde açıklanan şartlarına göre dakika cinsinden Tablo 2'de verilmiştir.

 

VakitKuralTemkin
İmsakGDA = -18°

-2

GüneşGDA = -1°-7
İşrakGDA = 5°10
İstivaZeval - (Güneş - İmsak) / 20
ÖğleZeval + 2 dk.+5
İkindiAsr-ı Evvel Dikey Açısı +5
İstivaGDA = 5°0
AkşamGDA  = -1°+7
YatsıGDA = -17°+2

Tablo 2.

Güneş ve akşam vakitleri için, kırılma ve bakış açısındaki belirsizlikler nedeniyle daha fazla temkin kullanmak uygun olur.  İmsak ve yatsı için ise, GDA değerleri temkinli seçildiğinden daha küçük temkinler yeterli olur. Coğrafi koordinatlar hassas olarak biliniyor ve saatimiz de doğruysa (örneğin GPS kullanıyorsak), özellikle düşük enlemlerde temkin değerleri azaltabiliriz. Burada dikkat etmemiz gereken husus şudur: Takvimlerde temkin uygulanmış vakitler gösterildiğinden, vakitlerin gerçek başlangıç ve bitiş vakitlerini bulmak için temkin değerlerini çıkarmamız gerekmektedir. Örneğin takvimde ikindi vakti olarak 16:52 gösterilmişse öğle vaktinin 16:47'de çıktığını bilerek hareket etmeliyiz.

Türkiye Gazetesi takvimlerinde, 1982’den önceki temkin uygulaması halen devam etmektedir. Bu uygulamada, deniz yüzeyindeki görünür ufuk (GDA = 0°) "hakiki ufuk", akşam vaktinin kuralı olan, güneşin üst ucunun, mahaldeki en yüksek tepeden batması anında güneş merkezinin yaptığı dikey açı da (İstanbul/Çamlıca için GDA = -0,84 - 0,5 = -1,34) "şer-i ufuk" olarak isimlendirilmiş ve temkin müddeti, bu ikisi arasındaki süre olarak tanımlanmıştır. Buna göre, akşam vaktinde hakiki gurûb ile şer-i gurûb arasındaki fark temkin süresi olarak ele alınmakta ve bu süre tüm vakitlere uygulanmaktadır. Bu fark İstanbul için yaklaşık 8 dakika olarak hesaplanmış ve buna 2 dakika ihtiyat payı ilave edilmesiyle temkin süresi 10 dakika olarak kabul edilmiştir. Bu sebeple Türkiye Gazetesi takvimlerinde tüm vakitler 10 dakika temkinlidir. Bu eski uygulamada hakiki vakti şer-i vakte çevirmekte kullanılan temkinin, vaktin ayrılmaz bir parçası olduğu ve temkinsiz vakitlerin sahih olmayacağı kabul edildiğinden, hakiki vakte uygulanan temkinin süresi her vakit için aynı olmaktadır.

Türkiye Gazetesi tarafından kullanılan temkin süreleri, şartlarıyla birlikte dakika cinsinden Tablo 3'te verilmiştir.

 

VakitKuralTemkin
İmsakGDA = -19°-10
GüneşGDA = 0°-10
İşrakGDA = 5°10
ÖğleZeval10
İkindiAsr-ı Evvel Dikey Açısı10
AkşamGDA  = 0°10
Yatsı GDA = -17°10

Tablo 3.

 

UÇ ENLEMLER

Yerküremizi, mevsimlerin oluşumu ve gece/gündüzün değişimini temel alarak üç farklı bölüme ayırabiliriz.

Bunlardan ilki ± 23,4° enlemleri arasında kalan ekvator kuşağıdır ki bu bölgelerde güneş neredeyse yere dik bir yörünge izler; dolayısıyla yaz ve kış aylarında günün uzaması/kısalması çok belirgin olmadığından dört mevsim görülmez ve tropikal iklim hüküm sürer (Şekil 12).

 

Şekil 12.    Mekke'de (21,43° enlem) güneşin yaz ve kış yörüngesi

±66°den büyük enlemlerdeki kutup bölgelerinde ise güneş yatay bir yörünge izler. Yaz ve kış ayları arasındaki gündüz/gece süreleri büyük farklılıklar gösterir. Hatta yılın bazı günlerinde güneş hiç doğmaz ya da batmaz. Bu nedenle kutup bölgelerinde günlük vakitlerin bazıları hatta bazen tamamı hiç oluşmaz (Şekil 13).

 

Şekil 13.    Oslo'da (59,93° enlem) güneşin yaz ve kış yörüngesi

Bu ikisi arasında kalan ve nüfusun çoğunluğunu barındıran bölgelerde ise, yaz ve kış dönemlerinde günler, enleme bağlı olarak uzayıp kısalır. Yüksek enlemlerde güneş daha yatay bir yörünge izlediğinden, günlerin uzayıp kısalması da daha belirgin olur. Bu ise yaz aylarında, özellikle yatsı ve imsak vakitlerinin birbirine yaklaşmasına, dolayısıyla yatsı namazının kılınabileceği sürenin kısalmasına yol açar.

Şekil 14’te Haziran ayı için verilen dünya vakit haritasında, enleme göre vakitlerin sıkışması açıkça görülmektedir. Kuzeye yöneldikçe gün uzamakta (sarı/turuncu yüzey), gece ise kısalmaktadır. Ayrıca ilâveten alacakaranlık bölgesi (mavi yüzey) genişlemekte, yani sabah (imsak/güneş arası) ve akşam (günbatımı/yatsı arası) süreleri uzamaktadır. Buna karşılık ise yatsının kılınabileceği yatsı/imsak arası (gri yüzey) daralmakta ve belli bir enlemden sonra yok olmakta, yani şafakla fecir çakışmakta, henüz batı ufkunda şafak kaybolmadan, gece yarısını takiben doğu ufkunda fecir zuhur etmekte, böylece yatsı/imsak vakti hiç gerçekleşmemektedir. Yaz aylarında özellikle Kuzey Asya ve Amerika bu müşkülden etkilenmektedir. Şekil 14'te gri bölgenin ulaşmadığı, sürekli mavi şeritle (alacakaranlık) karakterize olan bu hal açıkça görülmektedir. Kutup bölgesinde ise mavi yüzey de ortadan kalkar ve sürekli gündüz yaşanır. Güneşin doğup batmadığı bu bölgelerde güneş ve akşam vakitleri de artık hesaplanamaz.

 


Şekil 14.    Enleme göre vakitlerin değişimi

Gece yarısı güneşin ufukla yaptığı en düşük dikey açı, aşağıdaki formülden bulunabilir:

 

En Düşük Dikey Açı = |Enlem + EA| - 90°

 

Buna göre imsak/yatsı dikey açısını -17,5° aldığımız durumda, 49° ve yukarı enlemlerde bazı yaz gecelerinde alacakaranlık devam edecek ve imsak/yatsı oluşmayacaktır.

Yatsı/İmsak Aralığının Kısalması

Yukarıda açıkladığımız üzere, yaz aylarında kutup bölgesine yakın uç enlemlerde yatsı vakti hiç gerçekleşmemekte veya gerçekleşse bile hem çok geç saatte zuhur etmekte, hem de vakit çok dar olduğundan, teravih ve sahura imkân kalmamaktadır. Özellikle 45ºden büyük enlemlerde kendini hissettiren bu müşkül hakkında İslâm bilginleri tarafından herhangi bir görüş beyan edilmediğinden, söz konusu problemin çözümü amacıyla 1980 yılında Brüksel’de I. Avrupa İslâm Semineri düzenlenmiştir. Bu toplantıda, 45º ve yukarı enlemlerde, yılın her günü için, yatsı vaktinin takdirle belirlenmesine karar verilmiştir. Bu uygulamaya göre anılan enlemlerde akşam/yatsı aralığı, Mekke’deki akşam/yatsı süresine göre takdir edilecektir; yani yıl boyunca yatsı vakti, akşam vaktinin 80 dakika sonrası olarak kabul edilecektir.

Bu yöntemin mahzurlu tarafı, bahar ve kış aylarında yatsı vaktinin, kuralına göre oluştuğu ve amel edilebilir genişlikte bulunduğu halde, vaktinden daha önceye alınmış olmasıdır. Örneğin 1 Mayıs günü Hamburg’da yatsı vakti astronomik olarak 22:26’da oluştuğu halde, bu yönteme göre 21:19’da yatsı ezanı okunmaktadır. Sebepsiz yere yatsının vaktinden önce kılınmasına yol açan bu uygulama Diyanet İşleri Bşk.lığı Din İşleri Yüksek Kurulunun 15/06/2006 ve 31/05/2007 tarihlerinde aldığı kararlarla yürürlükten kaldırılmış ise de, 11/06/2009 tarihli kararıyla tekrar eski uygulamaya dönülmüştür.

Yatsının takdir edilmesiyle ilgili olarak, "gecenin yedide biri" kuralı olarak bilinen ve yatsı vaktini astronomik gece süresinin ilk yedide birinde kabul eden bu ve benzeri diğer takdir yöntemleri de uygulanmaktadır. Ancak bu yöntemler vakit oluşsun veya oluşmasın, genellikle yıl içindeki tüm vakitlere uygulandığından, bahsedilen mahzuru ortadan kaldırmazlar.

Biz ise, sevgili Peygamber’imizin (sallallahu aleyhi vesellem) namaz vakitleriyle ilgili hadislerinin tamamını göz önünde bulundurarak yorumlamak gerektiğini düşünmekteyiz. Tanımlar bölümünde izah etmeye çalıştığımız üzere ilgili hadislerde, yatsı vaktinin şafağın kaybolması ile başladığı ve gecenin yarısı (veya üçte biri) geçinceye kadar kılınması gerektiği hükmü mevcuttur. Buna göre akşam şafağının gecenin üçte birinden sonra kaybolduğu uç enlemlerde, yatsı namazının başlangıcı (şafağın kaybolması) anında aslında yatsı namazının vakti sona ermiş bulunmaktadır; yani şafağın kaybolması beklendiğinde, hadisin baş tarafı ile amel edilirken, son tarafı ihmal edilmiş olmaktadır. İşte bu durumu göz önüne alarak, yatsı vaktini gecenin üçte biriyle sınırlandırılmasının uygun olduğunu düşünüyoruz. Buna göre, şer'i olarak gecenin üçte birini hesaplamak için, güneşin batışıyla (akşam) fecrin doğuşu (imsak) arasındaki süre gece kabul edilerek üçe bölünüp güneşin batışına eklenmelidir (Şekil 15). Yatsının en geç vakti olarak kabul edilen bu vakitten önce gerçekleştiği sürece hakiki (astronomik) vakitle amel edilmeli, yatsının hakiki vakti gecenin üçte birinden sonra gerçekleşiyor ise, gecenin üçte biri yatsı namazının vakti olarak esas alınmalıdır. Şekil 15'te (sol çizelge), şer'i gecenin tayini ve hadis ışığında gecenin ikiye veya üçe (kesik çizgili) bölünmesi gösterilmektedir. Güneşin doğuşu ve batışı pembe, yatsı yeşil, imsak mavi ve öğle sarı renkle çizilmiştir. İkindi ise turuncudur.

 

Şekil 15.    Önerilen En Geç Yatsı / En Kısa Gece Vakitleri (sol) ile  En Kısa Gündüz Vakitleri (sağ)

İmsak vaktine ilişkin olarak, fecr-i sadık oluşumu gökyüzünde müşahede edilebildiği sürece buna itibar edilmesinin uygun olacağını değerlendirmekteyiz. 49° ve yukarı enlemlerde yazın alacakaranlığın kaybolmadığı ve fecrin başlangıcının ayırt edilemediği gecelerde astronomik gece yarısını (günbatımı/gündoğumu vakitlerinin orta noktasını) imsak vakti olarak kabul etmek yaygın bir uygulamadır. Zira bu esnada güneş en düşük dikey açıya sahiptir ve bu an gecenin en karanlık anıdır; bu vakitten sonra aydınlık artmaya başlar. Ne var ki bu yörelerde güneş gökyüzünde hayli yatay bir seyir izlediğinden (Şekil 13), güneş açısı çok yavaş değişir; bu yüzden de gece yarısı anında şafağın oluştuğunu (aydınlığın artmaya başladığını) gözlemlemek çok zordur. Örneğin 49° enlemde 21 Haziran günü gece yarısı -17,5° olan GDA, gece yarısından yarım saat sonra bile ancak 0,3° değişerek -17,2° olmaktadır. Daha yukarı enlemlerdeki açı değişimi daha da azdır. Bu nedenle, GDA'nın -18°ye ulaşmadığı ve fecr-i sadık oluşmadığı dönemlerde, imsak vaktinin astronomik gece yarısına en fazla yarım saat yaklaşmasına izin verilen bir yöntemin daha uygun olacağını düşünüyoruz. Bu yönteme göre imsak vaktinin hiç oluşmadığı veya gece yarısına çok yakın oluştuğu durumlarda imsak vakti olarak gece yarısının yarım saat sonrası esas alınacaktır. Yani en geç yatsı vaktini sınırladığımız gibi en erken imsak vaktini de gece yarısı + 30 dakika olarak sınırlandırıyoruz.

Diğer bir husus da yatsı ve imsak vaktinin hesaplanmasında kullanılacak dikey açının tayinidir. Bu açının yüksek tutulması durumunda hiç oluşmayan vakitler, daha düşük dikey açılar referans alındığında oluşmakta veya çok dar olan vakitler genişlemektedir. Örneğin yatsı için bu açının -17°den -15°ye alınması durumunda, Münih’te yatsının astronomik süresi 99 dakikadan 170 dakikaya uzamaktadır. Kırmızı şafağı esas alıp açıyı -10° kabul ettiğimizde ise 290 dakikaya yükselmektedir ki bu özellikle Ramazan (teravih ve sahur) için kayda değer bir kazanımdır.

Vakitlerin oluşmaması

Daha uç enlemlere gittiğimizde ise yılın bazı günlerinde gündüzün/gecenin çok kısaldığını veya (kutup bölgesinde) hiç oluşmadığını idrak ederiz. Bu bölgelerde dünya nüfusunun çok küçük bir bölümünün yaşıyor olmasına karşılık, sürekli gündemde olan “kutuplarda nasıl namaz kılınacağı” meselesi, Efendimiz (sallallahu aleyhi vesellem) tarafından “Deccal hadisi” diye bilinen bir hadisle izah edilmiştir. Bu hadiste Hz. Peygamber (sallallahu aleyhi vesellem) , “Deccal yeryüzünde 40 gün kalacaktır. Bu kırk günün bir günü bir yıl gibi, bir günü bir ay gibi, bir günü bir hafta gibi, diğer günleri ise normal günleriniz gibi olacaktır” deyince ashab, uzun günlerde bir günlük namazın yeterli olup olmadığını sormuşlar, bunun üzerine Hz. Peygamber “Hayır bir günlük namaz yeterli değildir; namaz vakitlerini takdir edersiniz” buyurmuştur[14]. Bu hadise göre güneşin doğup batmadığı "uzun" günlerde namazlar takdir edilerek kılınacaktır.

Takdirin neye göre yapılacağı konusunda farklı görüşler ortaya konmuştur. En yakın gün (akrab el-eyyam), en yakın enlem (akrab el-beled) gibi hükümler verilmiştir. Önceki dönemlerde verilen bu hükümlerde, vakitlerin oluştuğu ve yeterli genişlikte olduğu yer ya da zamanlardaki süreler, bu uç enlemlere uygulanmıştır. Ancak bu uygulamalarda da vakitler için belli bir süre yıl boyunca öngörüldüğünden, yine vaktin oluştuğu günlerde bir uyumsuzluk oluşmaktadır. Bizim önerimiz burada da, gece ve gündüz için bir sınır tayin ederek oluşmayan Güneş ve Akşam vakitlerini buna göre belirlemektir. Diyanet İşleri Bşk.lığı, namazların edasını mümkün kılacak şekilde en kısa gecenin veya en kısa gündüzün 3 saat olabileceğini öngörerek, güneş ve akşam vakitlerini buna göre belirlemektedir. Biz de bu kararı benimseyerek, kış mevsiminde en kısa günün zevalden 90 dakika önce başlaması (en geç güneş) ve 90 dakika sonra bitmesinin (en erken akşam) uygun olacağını değerlendiriyoruz. İkindi ise zeval ile günbatımının ortası olarak kabul edilecek ve en erken ikindi zevalden 45 dakika sonrası olarak sınırlandırılacaktır. Bu durumda öğle ve ikindi namazlarının her biri için 45’er dakikalık bir süre ayrılmış bulunacaktır. Benzer şekilde, en geç imsak gündoğumundan 60 dakika öncesi, en erken yatsı da günbatımından 60 dakika sonrasına sınırlandırılabilir (Şekil 15 sağ). Yazın ise benzer şekilde en kısa gece astronomik gece yarısından 90 dakika önce başlayacak (en geç akşam) ve 90 dakika sonra bitecektir (en erken güneş). Bu günler için, yatsıyı daha önce anlattığımız şekilde şer'i gecenin yarısı olarak alır ve imsak vaktini gece yarısından yarım saat sonrası ile sınırlarsak akşam, yatsı ve sabah namazlarına birer saatlik süre ayrılmış olur (Şekil 15 sol). En geç ikindinin ise akşama 1 saat kala gireceğine hükmetmek uygun olacaktır. Güneş sürekli ufkun altında kalsa bile zeval vakti, güneşin en yüksek dikey açıya ulaştığı andır ve Öğle vakti buna göre hesaplanır. Güneş hiç batmasa bile astronomik gece yarısı her zaman zeval vaktinin 12 saat sonrası olup, (2) no.lu denklemle bulunan güneşin en düşük dikey açıya vardığı zaman olarak tanımlanır.

Uç enlemler için her bir vakte uygulanacak sınır değerleri, saat açısı olarak da ifade edilebilir. Bu açının kosinüsü (2) no.lu denklemdeki arccos fonksiyonuna girdi yapılacak değerin sınırlanması için kullanılabilir. Yukarıda önerdiğimiz takdir yöntemi için esas alınacak sınır saat açısı değerleri Tablo 4'te verilmektedir. Vakitler kış mevsiminde (en kısa gündüz) zeval vaktine sınırlandırılmaktadır; yaz mevsiminde (en kısa gece) ise astronomik gece yarısına sınırlandırılmaları için ait saat açısı değerleri 180° ötelenmiştir (kosinüs değerleri negatiftir). Takdir yapılmayacaksa yani salt astronomik değerler isteniyorsa, kış için 0° (kosinüsü +1) ve yaz için 180° (kosinüsü -1)  saat açısı sınır değerleri kullanılmalıdır. Böylece oluşmayan vakitler için arccos fonksiyonunun geçersiz sayı döndürmesi önlenmiş olur; bu durumda oluşmayan vakitler ya zeval vaktinde ya da astronomik gece yarısında oluşur.

 

VakitÜst Sınır
(Kış)
Alt Sınır
(Yaz)

İmsak

37,5°

172,5°

Güneş

22,5°

157,5°

Öğle

-

-

İkindi

11,25°

142,5°

Akşam

22,5°

157,5°

Yatsı

37,5°

172,5°

Tablo 4.

 

KIBLE

Namazın şartlarından olan Kıble, Müslümanların günde beş vakit namazlarının edası esnasında yöneldikleri istikametin adıdır. “Nerede olursanız olun, yüzünüzü Mescid-i Harama doğru çevirin” ayeti[15] ile sabit olan Kıble, Kâbe’nin bulunduğu yöne işaret etmektedir. İslamiyet’in ilk zuhur ettiği dönemlerde Arabistan yarımadası ve çevresinde Kıble tayini nispeten kolay idiyse de, özellikle Avrupa, Afrika ve Uzakdoğu’ya genişlemeler neticesinde Kıble yönünün tayini için İslam astronomları küresel trigonometri kullanarak çeşitli cetveller hazırlamışlardır.

 

KIBLE AÇISI

Kıble yönü, namaz esnasında yöneldiğimiz Kâbe’nin yatay düzlemdeki yönüdür. Bu durumda Kıble Açısı da, coğrafi kuzey yönü ile Kâbe'nin yönü arasındaki yatay açı olarak tanımlanmaktadır. Yüzümüzü coğrafi kuzeye çevirip, bu açı kadar saat istikametinde döndüğümüzde Kıbleye yönelmiş oluruz. Örneğin Ankara için Kıble Açısı yaklaşık 160° olup, güney-güneydoğu istikametine denk gelmektedir.

Kıble açısının tayininde dünyayı düz olarak düşünüp, yaygın olarak kullanılagelen dünya haritalarına bakarak Kıble yönünü tahmin etmeye çalışanlar olmuştur. Bunlar, -Kâbe görülemediğinden- Kâbe istikameti olarak Kâbe binasına yolculuğu anlamışlar, örneğin Amerika’dan Kâbe’ye gitmek için binilecek bir vapurun, haritaya göre izleyeceği rotayı dikkate almışlardır. Genellikle Mercator izdüşümü kullanılarak üretilen dünya haritalarında Amerika-Mekke doğrultusu güneydoğu istikametinde gözükmektedir. Hâlihazırda Amerika’da yaşayan küçük bir grup Müslüman bu yönü esas alarak namazlarını eda etmektedirler. Ancak çoğunluk, Kıble tayininde küresel trigonometrinin esas alınması konusunda ittifak halindedir. Bunun dayanağı ise, kutsal Kâbe’nin, yalnız Mescid-i Haram’daki bina değil, fakat aynı zamanda, Kâbe içinden yukarı yükselen ve Arş-ı A’lâ’ya kadar meleklerin de tavaf ettiği bir mihver olarak kabul edilmesidir. Kâbe’yi böyle tanımladığımızda, Kâbe binasının içinden geçerek aşağı ve yukarı doğru sonsuza uzanan bu itibari hat, dünyanın her yerinden görülebilecek ve bu hatta yöneldiğimizde “nerede bulunursak bulunalım, yüzümüzü Mescid-i Haram’a çevirmiş” olacağız. Hatta başka bir gezegende veya uzayda dahi bulunsak, kıble yönünü bu şekilde bulabileceğiz.

Bu metoda göre Kıble Açısı ise, bulunduğumuz nokta ile bu mihveri birleştiren hattın, coğrafi kuzey (bulunduğumuz meridyen) ile yaptığı yatay açı olarak tarif edilir. Kıble yönü bu durumda Amerika için kuzeydoğu olmaktadır (Şekil 16).

 

Şekil 16.    Amerika’da Kıble Yönü

Dünyanın herhangi bir noktasındaki Kıble Açısının hesaplanması için aşağıdaki formülden (4) faydalanılır. Saat yönü pozitif alınacaktır. 21,4225º Kâbe enlemi, 39,8262º ise Kâbe boylamıdır.

 

Kıble Açısı = -arctan(sin(boylam-39,8262º)/(cos(enlem)*tan(21,4225º)-sin(enlem)*cos(boylam-39,8262º))

 

Dünya üzerindeki tüm noktaların Kıble Açısını gösteren Dünya Kıble Haritası Şekil 17’de verilmiştir. Haritada Kıble Açıları 15’er derecelik renk dilimleriyle ayrıştırılmıştır. Bu harita sayesinde dünyanın neresinden olursanız olun, Kıble yönünü bulabilirsiniz.

 

Şekil 17.    Dünya Kıble Haritası

 

YÖN TAYİNİ

Kıble Açısını bu şekilde tespit ettikten sonra, bu yönü ne şekilde kestireceğimize karar veririz. Yön tayininde, pusula, güneş, ay ve yıldızlardan faydalanılmaktadır. Şimdi bu yöntemlerden kısaca bahsedelim:

Pusula:

Açı tayininde en sık kullanılan metottur. Yeryüzü üzerindeki manyetik alanın, yatay düzlemde serbestçe hareket edebilen bir mıknatıs iğnesi ile görselleştirilmesi esasına dayanan bu yöntemin mahzuru, coğrafik kutuplarla manyetik kutupların farklı noktalarda bulunmasıdır. Bu sebeple pusulanın gösterdiği manyetik kuzey, gerçek (coğrafi) kuzeyden sapmaktadır (Şekil 18). Manyetik kuzey ile coğrafi kuzey arasındaki açı farkı, Manyetik Sapma olarak adlandırılır.

 

Şekil 18.    Pusula Sapması (Manyetik Sapma)

Dünya manyetik alanı, yerküre çekirdeğindeki katı ve sıvı demirin indüklenmesi yoluyla oluşmaktadır. Manyetik kutuplar ise, yüzey manyetik alanının dikey cereyan ettiği noktalardır. Buralarda yatay akı sıfır olduğundan, pusula ibresi rastgele bir yönü gösterir. Manyetik kutuplar, coğrafi kutuplara yakın olsalar da bunlarla çakışmazlar ve zaman içinde sürekli yer değiştirirler. Manyetik güney kutbu 64° güney enleminde yer almaktayken, 2001 yılında 81° enlemdeki kuzey kutbu 2015 itibarıyla 86° enlemine kaymıştır. Manyetik kuzey kutbu 20. yy.da toplam 1100 km yer değiştirmiş olup, halen bir yılda takriben 50 km kadar kuzeybatıya kaymaktadır. Güneşin iyonosfer ve manyetosfer üzerindeki etkisi de manyetik kutbun gün içinde 80 km kadar yer değiştirmesine neden olabilmektedir.

Bu bilgilerden anlaşılacağı üzere manyetik sapmanın miktarı sabit olmayıp, zaman ve mekâna bağlı olarak değişmektedir. Dünya manyetik sapma haritası, dünyanın tüm bölgelerindeki manyetik sapmayı belirli bir yıl için gösteren bir haritadır[16] (Şekil 19). Aşağıdaki haritadan, Türkiye’deki sapma açısının yaklaşık 5° olduğu anlaşılmaktadır (her renk 5°ye karşılık gelmektedir). Oysaki 1850 yıllarına kadar Anadolu topraklarındaki sapma -10° civarında seyretmiş, bu tarihten sonra sürekli artış göstererek 20. yy. başında pozitife dönmüştür.

 

Şekil 18.     Dünya Manyetik Sapma Haritası (2017)

Geleceğe yönelik dünya manyetik haritalarının çıkarılabilmesi için, tüm enlem ve boylamlardaki yıllık manyetik sapma değişiminin öngörülmesi gerekir. Manyetik sapma modellemesi çok karmaşık olduğundan, ancak kısa vadeli (5 yıl) kestirimler yeterli doğrulukta sonuçlar verebilmektedir. Bu konudaki en detaylı çalışmalardan biri, IGRF (International Geomagnetic Reference Field) adıyla bilinen modeldir. Alperen yazılımının da kullandığı ve hâlihazırda 12. revizyonu yayımlanmış olan bu modelle 1900~2019 yılları arasında 0,1 nT doğrulukta hesaplama yapılabilmektedir. WMM (World Magnetic Model) 2015 sürümü ise 2015~2019 yılları arasında yeterli doğrulukta sonuçlar üretmektedir.
Yeryüzündeki yatay manyetik akı –manyetik kutup yakınları haricinde- 10~40 µT arasında değişmektedir. Manyetik kutup civarında ise yatay akı azaldığından buralarda pusula ile yön tayini güvenilir olmamaktadır. Pusula kullanımında, manyetik sapmanın haricinde çevredeki fiziksel etkiler ile pusula kalitesinin de pusula açısına etki edebileceği hatırda tutulmalı, ancak diğer yöntemlerin kullanılamadığı durumlarda pusula ile yön bulma yoluna gidilmelidir. Bu durumda da tavsiyemiz, özellikle bina içinde kullanılması durumunda, birden çok noktada ölçüm yapılması olacaktır.

Güneş:

Kıble yönü belirleme konusunda pusulaya göre daha güvenilir olan güneşten faydalanabiliriz:

Güneş Yatay Açısı, güneşin gökyüzünde bir yörünge dâhilinde hareket ederken yatayla yaptığı açıdır. Başka bir ifadeyle, güneşin yerdeki izdüşümünün coğrafi kuzeyle yaptığı açıya verilen addır. Bir cismin gölgesi, güneş yönünün aksi istikameti gösterdiğinden güneş yönünün kolayca tayini mümkündür. Herhangi bir vakitteki Güneş Yatay Açısı aşağıdaki formül uyarınca son derece kesin olarak hesaplanabilmektedir (5):

 

HA = 15 * (Vakit - Yerel Zeval vakti)

Güneş Yatay Açısı = -arctan(sin(HA)/(cos(enlem)*tan(EA)-sin(enlem)*cos(HA)))

Güneş Dikey Açısı = GDA = arcsin(cos(HA) * cos(enlem)*cos(EA) + sin(enlem)*sin(EA))



Güneş Yatay Açısını kullanarak Kıble tayini için önce yüzümüzü güneşe döneriz. Kıble Açısından (4) Güneş Yatay Açısını (5)  çıkardığımızda geriye kalan miktar kadar saat istikametinde döndüğümüzde Kıbleye yönelmiş oluruz. Örneğin Güneş Yatay Açısı 250° ve Kıble Açısı 160° ise, güneşten saat istikametinin aksi yönde (sola) tam 90° döneceğiz; yani güneşi tam sağımıza aldığımızda Kıbleye yönelmiş olacağız.

Kıble saati ise, Güneş Yatay Açısının (5) Kıble Açısına (4) eşit olduğu andır; yani güneş ile Kâbe aynı doğrultuda yer alır. Bu nedenle Kıble saatinde yüzünü güneşe dönen kişi, Kâbe’ye yönelmiş olur. Genellikle takvimlerde günlük olarak belirtilen Kıble saati, Kâbe'nin kuzeyinde kalan Türkiye’de dâhil olmak üzere birçok Avrasya ülkesinde kullanılabilmektedir. Kıble saati aşağıdaki şekilde hesaplanabilir:

m = arctan(cos(Kıble Açısı)*cot(enlem))

GDA = arcsin(cos(m)*sin(EA)/sin(enlem)) - m

HA = -arcsin(cos(GDA)*sin(Kıble Açısı)/cos(EA))

Kıble Saati = Yerel Zeval Vakti + HA/15

Kıble kuzey yarımkürede kuzeye, güney yarımkürede güneye doğru ise, Kıble saati gece gerçekleştiğinden Kıble yönü kestirilemez. Bu durumda, Kıble Açısına 180° eklenerek Ters Kıble Açısı kullanılır ve böylece Kıble Saatinde bir cismin gölgesi Kâbe'yi göstermiş olur. Yüksek doğruluk için burada da, iteratif hesaplama yapılmalı, Eğim Açısı ve Yerel Zeval Vaktinin anlık değerleri kullanılarak Kıble Saati yeniden hesaplanmalıdır.

Dünya Kıble Günü ise, yılda iki defa yaklaşık 28 Mayıs ve 16 Temmuz tarihlerinde gerçekleşir. Bu günlerde Eğim Açısı, Kâbe’nin üzerinde bulunduğu enleme eşit olduğundan, güneş yörüngesi Kâbe mihverine teğet geçer (Şekil 12 sol). Dünya Kıble Gününün Kâbe zeval saatinde güneş, Kâbe’nin tam tepesindedir; yani dünya-güneş ekseni ile Kâbe ekseni çakışır. Bu sebeple dünyanın neresinde olursa olsun, o anda (Dünya Kıble Gününün Kıble Saati) güneşe bakan herkes kıbleye yönelmiş olacaktır. Bu an 28 Mayıs için 09:18 GMT, 16 Temmuz içinse 09:27 GMT’dir. Bu saati yerel saate çevirdiğimizde, dünyanın herhangi bir yeri için Kıble Saati elde etmiş oluruz.

Dünya Kıble Günü yılda iki defa, Kıble Saati ise günde bir an kullanılabilmelerine karşın, Güneş Yatay Açısı bilindiğinde güneşin görüldüğü her durumda Kıble tayin edilebilir.

Ay ve Yıldızlar:

Gece ise ay veya yıldızlardan faydalanmak mümkündür. "Kara ve denizin karanlıklarında yolunuzu bulasınız diye yıldızları sizin için yaratan O'dur" ayetinde[17] bu gerçekliğe işaret buyrulmuştur. Ay da tıpkı güneş gibi gökyüzünde eğik bir yörünge izler ve bir turunu yaklaşık 25 saatte tamamlar. Ancak gece ayın görülebilmesi, hangi fazda olduğuna bağlıdır ve dolunaya yakın evrelerinde gecenin büyük bölümü boyunca görülebilir. Ay için de bir Ay Yatay Açısı belirlenebilir. Ayın yerdeki izdüşümünün coğrafi kuzeyle yaptığı bu açıyı kullanarak Kıbleyi bulmak için yine önce yüzümüzü aya döner, sonra Kıble Açısından Ay Yatay Açısını çıkardığımızda kalan miktar kadar saat istikametinde döneriz. Ayın yörünge hesabı, güneşinkine oranla çok daha karmaşık olduğundan burada vermeyi uygun bulmadık; dileyen okuyucularımız vakit hesabı Excel dosyasına, Alperen kaynak kodlarına veya Kaynakça bölümünde verilen eserlere müracaat edebilirler. İnternette ay yörüngesi hesaplayan Moontool veya Moon Calculator gibi yazılımlar mevcut olduğu gibi, Avustralya Yer Bilimleri sayfası üzerinden de Ay Dikey Açısının anlık değeri bulunabilir.

Ayın görülemediği zamanlarda ise yıldızlardan faydalanılır. En kolayı, Kutup Yıldızını (Polaris) kullanmaktır. Büyük Ayı takımyıldızına yakın olan Kutup Yıldızı, gökyüzünde kolayca bulunabilir (Şekil 20). Bu yıldız, ekvator düzlemine 89,3° derece açıda yer aldığından, ±1° hassasiyetle Kuzey yönünü bulmak mümkün olur. Yüzümüzü Kutup Yıldızına çevirip Kıble Açısı kadar saat istikametinde dönerek Kıbleye yönelmiş oluruz. Dünya ekseninin yalpa hareketi nedeniyle 2100 yılından sonra Kutup Yıldızı kuzey yönünden uzaklaşmaya başlayacaktır. Yön bulmada Venüs, Mars, Jüpiter gibi gezenler veya parlak yıldızlar da kullanılabilir; ancak bunların anlık yatay açılarının bilinmesi lazım gelir.

 

Şekil 20.     Büyük Ayı ve Kutup Yıldızı

 

HİCRİ TAKVİM

Müslümanların günlük ibadetlerinin yanı sıra, bir de yıllık periyotlarla yaptıkları ibadetler vardır. Hac, oruç, zekât, fitre, bayram namazı, kurban gibi ibadetler böyledir. Yıllık ibadetlerde Hicri takvim kullanılır. Kameri olan Hicri takvimde, ayın bir tam devinimi bir ay olarak kabul edilmiştir. Bir kameri yılın ise 12 kameri aydan oluştuğu “Allah’ın gökleri ve yeri yarattığı günkü kesin hükmünde, ayların sayısı on ikidir” ayetiyle[18] sabittir. Muharrem ayı yılın 1. ayı olarak kabul edilmiştir. Bir kameri ay en az 29, en çok 30 gün sürer; ancak arka arkaya 3 kez 29 gün veya 4 kez 30 gün sürmesi mümkündür. Bir kameri yılın uzunluğu ortalama 354,36 gün olduğundan miladi yıla göre 11 gün daha kısadır.

 

KAMERİ AYIN BAŞLANGICI

Kameri ay, Hz. Peygamber Efendimiz'in (sallallahu aleyhi vesellem) “Yüce Allah, hilalleri insanlar için vakit ölçüleri kıldı. O halde, hilali görünce oruca başlayın, onu tekrar görünce bayram yapın” hadisinde[18] işaret buyurduğu üzere hilalin ilk görülmesiyle başlar ve bir sonraki hilal yine ilk defa görüldüğünde sona erer. Ayın başlamasının dini tanımı, yeniayın güneş battıktan sonra batı ufkunda görülmesi (hakiki ru'yet) veya görülebilecek şekilde ufkun üstünde mevcut olduğunun kesin olarak bilinmesidir (hükmi ru'yet). Ayın başladığı anlaşıldığında mevcut gece ve takip eden gündüz ayın 1. günü kabul edilir. 29. günün bitiminde bir sonraki yeniay görülürse mevcut ayın bittiğine ve bir sonraki ayın başladığına hükmedilir. Aksi takdirde, Peygamber Efendimiz'in (sallallahu aleyhi vesellem) "Bulut, görmenize mani olursa sayıyı otuza tamamlayın" hadisine dayanarak bir gün daha beklenir ve ay otuza tamamlanır. Ancak iki ayın üst üste 29 gün çekmesi ve birincisinin, havanın bulutlu olması nedeniyle hilalin görülememesi nedeniyle otuza tamamlanması sonucunda bir sonraki ayın 28. günün bitiminde görülmesi mümkündür. Bu müşkülün giderilmesi ise ancak İttihad-ı Metali' esas alınmakla mümkün olur. Bu konuya ilerde değineceğiz. Hilalin 30. günün bitiminde açık gökyüzünde görülememesi ise, önceki aya erken başlandığının ispatıdır.

 

AY HAREKETİ VE KAVUŞUM

Ayın başlangıcına ilişkin tanımlamaları bu şekilde izah ettikten sonra hilalin oluşumunu ve görülebilirliğini açıklamaya çalışacağız. Bunun için de ay hareketlerinin anlaşılması gerekmektedir:

Ay, dünyanın çevresinde saat istikametinin aksi yönde döner ve bir turunu ortalama 27,3216 günde tamamlar. Uzak bir yıldızdan bakıldığında görülen, ayın dünya çevresindeki bu bir turuna yıldız ayı adı verilir. Ay kendi çevresinde de tam olarak aynı hızda döndüğünden ayın hep aynı yüzü dünyaya bakmaktadır. Ay bu hareketi esnasında dünya da bir taraftan güneşin etrafında döndüğü için, ay da dünya ile beraber güneşin etrafında dönmüş olur. Ayın kendisi ışık saçmadığı, ancak güneşin ışıklarını yansıttığı içindir ki görülmesi ancak güneş ışınlarına bağlıdır. Bu nedenle bizim gördüğümüz şekliyle bir kameri ay, güneşten bakıldığında ayın dünya etrafında dönme süresi olup, ortalaması 29,5306 gündür (Şekil 21). Ayın dünya etrafındaki dönüş yönü ile dünyanın güneş etrafındaki dönüş yönü aynı olduğundan kavuşum ayı, yıldız ayından daha uzundur. Ne var ki ay yörüngesi bir hayli eliptiktir (0.0549); dünyaya olan merkezden merkeze mesafesi 356 ilâ 407 bin km. arasında değişir. Buna paralel olarak ayın yörünge hızı da farklılık gösterdiğinden, bir kavuşum ayı 29,27 ilâ 29,84 gün sürebilir. İşte bu nedenle kameri aylar bazen 29 bazen de 30 gün çekmektedir. Muhammad Zuhdi'nin, Prof. M.H. Elnaby'nin çalışmalarına dayanarak hazırladığı ve ışık hızının hesabına dayanan sunusunda, yıldız ayı ve kameri ay tanımlarını canlandırmalı olarak görebilirsiniz. Ayın ekliptik düzlemine izdüşümünün, dünya-güneş ekseniyle (Şekil 21'de kesikli çizgi) yaptığı açı Ay Faz Açısı olarak isimlendirilir. Bu açı kavuşumda 0º, ilk dördünde 90º, dolunayda 180º ve son dördünde 270ºdir.

 

Şekil 21.    Yıldız Ayı ve Kameri Ay

Ayın dünya çevresindeki yörüngesi, ekliptik ile 5,1454ºlük küçük bir açı yapar (Şekil 22). Bu açı nedeniyle ay, ekliptik düzlemine göre ±5°lik dikey salınımlar yapar. Bu salınımın periyodu bir yıldız ayıdır. Herhangi bir andaki ayın bu dikey açısına ise Ay Eğim Açısı adı verilir. Eğer kavuşum esnasında bu açı çok küçük (<1°) ise ay, güneş ile dünya arasına girmiş olur ve güneş tutulması dediğimiz hadise meydana gelir. Bu açının dolunay esnasında çok küçük (<1°) olması durumunda ise dünya güneş ile ay arasına girmiş olacağından ay tutulması oluşur. Eğer ay yörüngesi ile ekliptik arasında böyle bir açı yaratılmamış olsaydı, her 15 günde bir tutulma gözlemleyecektik. Allah-u Teala, ay ve güneş tutulmalarını küsuf ve husuf namazlarının vakitleri yaparak yine dikkatimizi gökyüzünde kurmuş olduğu muazzam düzene celbetmekte, ayetlerini göstermektedir.

 

Şekil 22.    Ay Eğimi

 

YENİAYIN GÖRÜLEBİLME KRİTERLERİ

Astronomik olarak kameri ay, dünya-ay doğrusuyla dünya-güneş doğrusunun aynı hizaya gelmesi, yani aralarındaki düzlemin, ekliptik düzlemine dik açı oluşturmasıyla başlar ve aynı şartın tekrar oluşması ile sona erer. Bu şartın oluştuğu an, ayın kavuşum (içtima) durumudur. Kavuşum anında ay, dünyayla güneş arasına girdiğinden görülmesi imkânsızdır. Zira ayın kendisi ışık yayan bir cisim değildir ve ancak güneşten gelen ışınları yansıtmaktadır. Kavuşum anında güneş, ay ve dünya aynı hizada bulunduklarından ayın güneş ışığını dünyaya aktarması mümkün değildir. Kameri ayın başlangıcına ait fıkhî hüküm ise hilalin görülmesidir (ru'yet). Ru'yetin oluşması için ayın kavuşum noktasından belli bir mesafe ayrılması ve böylece oluşan açı ile aydan yansıyan güneş ışınlarının dünyaya düşmeye başlaması gereklidir (Şekil 22).

 

Şekil 23.     Kavuşum ve Ru'yet

Ayın görülebilmesi için hilalin, gözün ayırt edebileceği belli bir kalınlığa ulaşması gerekmektedir. Bu kalınlık, hilal parlaklığı ile hilal etrafındaki gökyüzünün parlaklığı farkına (kontrast) bağlıdır. Hilal kalınlığı, uçlarda azaldığından, ince iken insan gözü tarafından seçilememekte ve bu nedenle "kısalmış" olarak algılanmaktadır. Bu nedenle hilal (ortasının) kalınlığı yaklaşık 2.75' (0.8 mrad) olmadıkça gündüz vakti görülemez. Ufuk ne kadar kararırsa, o nispette daha ince hilali gözümüzün seçmesi mümkün olur. Bu ise ancak güneşin batarak alçalmasıyla elde edilebilir. Ne var ki yeniay evresinde ay, güneşi gökyüzünde az geriden takip ettiği içindir ki (Şekil 23) ayın batışı da, genellikle güneşin batışından biraz sonra gerçekleşir. Bu nedenle ilk hilal ancak kısa bir süre zarfında (birkaç dakika) gözlenebilir. Yüzyıllar boyunca gerçekleştirilen gözlemlere ilişkin veri kayıtları günümüzde mevcuttur. Ayrılma Açısı, dünya-güneş ve dünya-ay hatlarını birleştiren doğruların arasındaki açı olarak tanımlanır. Bugüne değin raporlanmış en küçük ayrılma açısı, 2002 yılında 2.200 metre irtifada çıplak gözle 7.6ºdir. Danjon, 1932 yılında, 7ºyi en düşük sınır açı olarak belirlemiştir. Danjon sınır açısı olarak bilinen bu açı, görünür (toposantrik) açı olarak verilmektedir, bu esnada dünya merkezinden ay merkezine (jeosantrik) açı 8º ve hilal kalınlığı da 0.25' olmaktadır. Ay 4º görünür yükseklikte iken, yani zayıf ışığı atmosferin optik kalınlığı nedeniyle sönümlenmeden önce, güneş ise ufkun 4º altına inip gökyüzü parlaklığı iyice azaldığında, hilalin ilk görünürlüğü için yeterli kontrast oluşmuştur; bu durum "en iyi zaman" olarak adlandırılır. Ayın bu esnadaki pozisyonu, yaklaşık olarak güneşin battığı hizadadır. Danjon, ay üzerindeki kraterlerin meydana getirdiği pürüzlü yüzeyin, eğik gelen ışınları yuttuğuna ve bu sebeple hilalin kısaldığına hükmetmiş ve 7ºden küçük açılarda ayın güneş ışınlarını yansıtmadığını savunmuştur. Ne var ki bugün bu tezin ancak çıplak gözle yapılan tespitler için geçerli olduğu, optik aletlerle yeterli kontrastın oluşturulabildiği durumlarda daha küçük açılarda da hilalin görülebileceği anlaşılmıştır. Örneğin Martin Elsässer tarafından 15 Haziran 2007 yılında 1.800 metre irtifada yapılan gözlemde, Ayrılma Açısı 4.7º iken (kavuşumdan 2.7 saat sonra!), üstelik güneş batmadan önce hilal seçilebilmiştir. Ancak bu gözlem teleskop, IR detektör ve kontrast artırıcı görüntü işleme teknikleri ile gerçekleştirilmiştir. Ufkun tamamen karanlık olduğu uzayda da roketle gerçekleştirilen bir gözlemde yaklaşık 2º ayrılma açısında hilal izi tespit edilmiştir.

Hilal kalınlığı ile Ayrılma açısı arasında aşağıdaki bağıntı mevcuttur. Ay parlaklığı, ışıyan yüzeyinin toplam yüzeyine oranıdır.

 

Hilal Kalınlığı = Ay Çapı / Ay Mesafesi * Ay Parlaklığı ≈ 15.5' * (1-cos(Ayrılma Açısı))

 

Ay Faz Açısı ve Ay Eğim Açısı birbirine diktir; Ayrılma Açısı da bu ikisinin bileşkesi olmaktadır. Bu durumda küresel trigonometri kullanarak şu eşitliği yazabiliriz (6):

 

cos(Ayrılma Açısı) = cos(Faz) * cos(Eğim)

 

Ru'yet için 8º ayrılma açısını şart koşarsak, bu durumda hilalin görülebilmesi için, Ay Eğim Açısına bağlı olarak 6,1º ~ 8º arasında bir faz açısı ve buna paralel olarak kavuşum anından itibaren 11~18 saatlik bir sürenin geçmesi gerekli olur. Burada hatırlatmak istediğimiz bir husus daha var: 6 no.lu eşitlik uyarınca Ayrılma Açısı, hiçbir zaman Eğim Açısından az olamamaktadır; yani Eğim Açısının 5º olduğu durumda, kavuşum anındaki Ayrılma Açısı da 5ºde kalmaktadır. Eğer atmosferin varlığı ve ufuktaki aydınlık nedeniyle çıplak gözle hilali 7º açıdan önce görmemiz engellenmiş olmasaydı (Danjon etkisi), biz hilali çoğu kez kavuşum anında bile görebilecek ve yeni ayı tespit edemeyecektik. Aya bir Eğim Açısı vererek ay ve güneş tutulmalarının her ay zuhur etmesini engelleyen Yüce Yaratıcı, atmosferi de tanzim ederek ru'yeti mümkün kılmıştır.

Kavuşum anı objektif olarak tanımlanabildiğinden, günümüzün astronomi ilmiyle dakikası dakikasına hesaplanabilmektedir. Ancak kameri ay başlangıcının şer'i kuralı sayılan ru'yet yani hilalin ilk görülmesi anı sübjektif olup, gözlemleyene ve atmosferik şartlara göre değişebilmektedir. Bu nedenle astronomik hesaplama ile ru'yet anını bulmak mümkün olmayıp, imsak/yatsı vakitleri bahsinde de zikredildiği gibi müşahede esastır. Ancak yukarıdaki bilgilerin ışığında denebilir ki; belli şartlar oluşmaksızın hilalin görülmesi mümkün değildir ve astronomi ilmi, en azından hilalin görülmesinin mümkün olabileceği en erken anı söyleyebilir (hükmi ru'yet). Antik çağlardan bugüne değin, hilalin görülebilme kriterleri ile ilgili birçok araştırma yapılmış ve farklı araştırmacılar tarafından değişik şartlar ortaya konmuştur. Bunların bazılarını sıralayalım:

Konuya ilişkin daha detaylı bilgi için, Alperen yazılımında kullanılan kriteri açıklayan ilgili makaleyi inceleyebilirsiniz.

Görülebilirlik kriterleri, belli bir zaman ve mekanda hilalin görünür olup olmadığını belirlemek için kullanılabilirler. Bu kriterler doğrultusunda hazırlanan Hilal Görülebilirlik Haritaları ise her kameri ay için hilalin dünyanın hangi kesimlerinde ilk olarak görülebileceğini kestirirler. Bu ilk görülebilirlik alanları, bir noktadan başlayıp batıya doğru genişleyen bir parabol şeklinde oluşmaktadır. Şekil 24, Ehille yazılımı ile üretilmiş örnek bir Hilal Görülebilirlik Haritasıdır.

 

Şekil 24.     Hilal Görülebilirlik Haritası

Ayın hilal olduğu dönemlerde, ay yuvarlağının geri kalan karanlık kısmı da belli belirsiz bir ışık saçmakta ve dikkatle bakıldığında seçilebilmektedir (Şekil 25). Hilal kalınlığı arttıkça karanlık bölümün görülebilmesi zorlaşmaktadır. Sebebi ilk olarak Leonardo da Vinci tarafından ortaya konduğundan, da Vinci ışıması olarak bilinen bu gerçekliğe, dünyadan yansıyarak aya çarpan güneş ışınları neden olmaktadır (Şekil 26). Aydan bakıldığında dünyanın görüntüsü, dünyadan bakıldığındaki ay görüntüsünün bir bakıma negatifidir; yani ayın hilal döneminde (Ay Faz Açısı küçükken), aydan dünya dolun şeklinde görünmektedir. Bu durumda güneşten dünyaya çarpıp yansıyan ışınların neredeyse tamamı ay yüzeyine ulaşmakta, buradan tekrar yansıyarak zayıf bir ışımaya neden olmaktadır. Ay Faz Açısı arttığında ise dünyadan yansıyan ışınların yönü değiştiğinden şiddeti azalmaktadır. Genel olarak ifade edersek, ayın karanlık kısmının da Vinci ışıma şiddetinin, karanlık kısmın yüzeyi ile doğru orantılı olduğunu söyleyebiliriz. Buna göre örneğin ay yarı-hilal şeklini aldığında da Vinci ışımasının şiddeti yarıya iner ve fark edilmesi zorlaşır.

Şekil 24.     Da Vinci Etkisi Altında Hilalin Görünümü

Şekil 25.     Da Vinci Etkisinin Oluşumu

Ayın başlangıcına ilişkin İhtilaf-ı Metali' ve İttifak-ı Metali' olmak üzere iki ayrı fıkhî kural mevcuttur. Hz. Aişe'den gelen zayıf bir rivayete dayandırılan ve genellikle Şafiilerinin esas aldığı İhtilaf-ı Metali' kaidesinde, aralarında 24 fersahtan (134 km) fazla mesafe bulunan beldelerde hilal farklı gecelerde görülmüşse yeni ay da farklı günlerde başlar. Bu görüştekilerin delili, "Artık sizden kim ramazan ayının hilâlini görürse, o gün oruç tutsun" ayetidir[19]. Diğer çoğu mezhebe göre İttifak-ı Metali' esas olup, buna göre dışarıdan bir ru'yet haberi geldiğinde yerel ru'yet artık aranmaz. Bu görüşün geniş yorumuna göre ise, yeryüzünün herhangi bir bölgesinde hilalin görülmesi durumunda diğer beldelerde de buna istinaden ayın başladığına hükmedilir. Bu kuralının uygulanması halinde tüm Müslümanların aynı hicri takvimi kullanmaları mümkün olacaktır.

İslam ülkeleri arasında kameri aybaşı konusunda standart bir uygulama olmadığından, özellikle oruçla alakalı olarak Ramazan ve Şevval ayları ile, haccın ifa edildiği Zilhicce aylarına yönelik olarak sıkıntı yaşanmaktadır. Suudi Arabistan ve ona uyan ülkeler ile diğer İslam ülkeleri arasında uzun yıllar boyu süregelen bu farklılık, oruca farklı günlerde başlanmasına ve Ramazan ile Kurban bayramlarının farklı günlerde kutlanmasına yol açmaktadır; zira Suudi Arabistan'ın açıkladığı ve uyguladığı kameri ay, yukarıda izahına çalıştığımız görülebilirlik kriterlerine (hükmi ru'yet) ve kendi gözlemlerine (hakiki ru'yet) dayanarak kameri aybaşlarını tespit eden ülkelere göre genellikle bir gün erken başlamaktadır. Böylece Ramazan ve Kurban Bayramları da birer gün farklılık gösterebilmektedir. Özellikle Amerika'da yaşayan Müslümanların hilali göremedikleri gecelerde, çok daha doğuda olan Suudi Arabistan'da aybaşı ilan edilmesi tartışmalı bir durum oluşturmaktadır. Bu konudaki genel kanı, astronomik hesaplama sonucu aybaşı tespit edenlerin sünnete uygun davranmadıkları ve hilali gözlemlediği düşünülen ve Haremeyn-i Şerif'i barındırma şerefine sahip olan Suudi Arabistan'ın ilan edeceği aybaşının esas alınması yönündedir; ancak konuyu araştıranlar, Suudi Arabistan'daki uygulamanın hilalin görülebilirliği esasını gözetmediğini ileri sürmektedirler. İddiaya göre Suudi Arabistan'da kameri aybaşlarının tespitinde Ümmü-l Kurra Takvimi esas alınmaktadır[20]. Krallığın kurulduğu dönemde, devlet işlerinde standart bir hicri takvimin kullanılması ihtiyacıyla uygulanmaya başlayan Ümmü-l Kurra Takvimi, 32 yıllık olarak hazırlanmış ve aybaşlarının tespitinde İngiliz Kraliyet Rasathanesinin ilan ettiği kavuşum zamanlarına itibar edilmiştir. Buna göre eğer Riyad'da günbatımı esnasında kavuşumun üzerinden 12 saat geçmişse o gün ayın biri kabul edilmiştir. Hicri 1420 yılında bu kriter değiştirilerek, ayın batışı esas alınmıştır. Buna göre Mekke'de ayın güneşten sonra battığı gece ve onu takip eden gün ayın biridir. Hicri 1423 yılından itibaren ise bu kritere, günbatımında kavuşumun gerçekleşmiş olma şartı eklenmiştir[21]. Ümmü-l Kurra Takvimi her ne kadar sadece resmi amaçlı da olsa, ilan edilen aybaşlarının ekseriyetle bu takvime uygun olduğu bildirilmektedir. Gerçi Suudi Krallığında hilalin görüldüğüne karar verilmesi için iki tanığın şehadeti gerekmektedir; ancak gözlemcilerin hilalin müşahedesi konusunda tecrübeli olmaları şartı aranmaması ve günümüz gökyüzünde uydu, uçak vb. yapay cisimlerin çokluğu gibi nedenlerle olacak ki şehadet çoğunlukla vaki olmaktadır. Ya da şehadet bildirilmese dahi, önceki ayın otuzu tamamladığı durumlarda yeni ayın başladığına hükmedilmektedir. Halbuki önceden de açıkladığımız üzere, hilalin 30. günün bitiminde açık gökyüzünde görülememesi, önceki aya erken başlandığını göstermektedir. Bu dikkate alınmadığı takdirde, tüm aylar bir geriye kayabilmektedir. Şehadet konusundaki ihtilafların giderilmesi için Hanefi mezhebinin görüşüne itibar edilmesi, yani bulutsuz havada hilalin görüldüğüne karar verilebilmesi için büyük bir topluluğun şehadetinin gerekli kılınması tavsiye edilmektedir.

Kameri aybaşları konusunda yaşanan bu ayrılığın giderilmesi için zaman zaman İslam ülkeleri bilirkişileri bir araya gelmekte ve çözüm yolları araştırmaktadırlar. 1973 yılında Kuveyt'te yapılan konferansın ardından 1978 yılında İstanbul'daki Ru'yet-i Hilal Konferansına 19 ülkenin delegeleri katılmışlardır. Bu konferansta özetle, kameri aybaşı için ru'yetin esas olduğu, astronomik olarak ortaya konan görülebilirlik (hükmi ru'yet) hesaplamalarında Ay Ayrılma Açısının en az 8º  ve Ay Dikey Açısının en az 5º olması gerektiği ve İttifak-ı Metali'nin geçerli olduğu karara bağlanmıştır. Buna göre tüm ülkelerde aynı gün aybaşı kabul edilecek, yani Müşterek Hicri Takvim kullanılacaktır. Bu takvimde hilalin, dünyanın herhangi bir noktasında ilk olarak görülebildiği anı, yani Ay Ayrılma Açısının 8º olduğu anı takip eden Miladi günün, kameri ayın biri olarak alınması kararlaştırılmıştır ki bu da şu anlama gelir: Eğer saat 23:59 GMT'ye kadar hilal görülebildiyse (Ayrılma Açısı > 8º), o esnada dünyanın en batısı sayılan Amerika'nın batı kıyılarında akşam olacağından ay (büyük ihtimalle) görülebilecek ve dünyanın kalanı için o gece yeni ay başlamış sayılacaktır (Şekil 24'te, hilal ilk olarak 7 Nisan 23:47 GMT'de görülebilmekte ve 8 Nisan 1 Recep olmaktadır). 23:59 GMT'den sonra beliren hilal ise (büyük ihtimalle) ancak Asya'nın doğu kıyılarında akşam olduğunda görülebilecektir. Yani görülebilirlik parabolü Amerika'nın batısından, Büyük Okyanus üzerinde başlıyorsa, takip eden gece kameri aybaşı olacaktır. Ancak ilk görülebilirliğin 00:00 GMT'ye yakın gerçekleştiği aylarda, yani hükmi ru'yetin belirsizlik içerdiği durumlarda Amerika'nın batı bölgelerinde yapılacak müşahede belirleyici olacaktır. Alperen yazılımında da esas alınan bu kritere dayanarak 1901-2099 yılları için bir Hicri Takvim tablosu hazırladık.

Türkiye'de hâlihazırdaki uygulama da 2009 yılına kadar bu doğrultuda iken, sonrasında ise "Ay Ayrılma Açısının 8º olduğu esnada Türkiye'nin en doğusunda imsak oluşmamışsa o gece yeni ayın başladığına" hükmedilmiştir. 1999 ve 2001 yıllarında Ürdün'de gerçekleştirilen İslami Astronomi Konferanslarında, astronomik görülebilirlik kriterleri tartışılmış ve bu kriterlere uymayan müşahedelere itibar edilmeyeceği karara bağlanmıştır. Biz de bu karmaşanın bir an önce sona ererek Müslümanların şeksiz şüphesiz ibadetlerini ifa edebilecekleri günlere kavuşmayı temenni ediyoruz. Yalnız burada tekrar vurgulamak istediğimiz nokta, kameri aybaşının tespitinde ru'yetin, yani hilalin bizzat görülmesinin şer'i açıdan elzem olduğu, farz-ı kifaye olarak kabul edilen müşahedenin terk edilmemesi gerektiğidir.

 

SONUÇ

Buraya kadar aktarmaya çalıştığımız bilgilerden bazılarını, gündelik uygulamalar açısından faydalı olabileceği mülahazasıyla derleyip bu bölümde okuyucuya maddeler halinde sunmak istiyoruz:

 


[1] Bakara 238; Nisâ 103, Hûd 114, İsrâ 78, Rûm 17-18, Nûr 36, Kâf 39-40, Dehr 25

[2] Tirmizî, Salât, 1; Ebu Dâvûd, Salât, 2; Nesâî, Mevâkît, 10; Müslim, Mesâcid ve Mevâdiu’s-Salât, 31

[3] Tirmizi, Salât, 114; Müslim, Mevâkit, 6; Beyhakî, Sünen-i Kübrâ, I/375-376

[4] İsra 78

[5] Nesâî, Mevâkît, 15, 7, 10, 17

[6] Ebu Davud, Savm, 17; Tirmizi, Savm, 15

[7] Buhari, Ezan 13, Talak 24, Haberu'l-Vahid 1; Müslim, Sıyam 40; Ebu Davud; Savm 17; Nesai, Savm 30

[8] Rahman 17, Saffat 5

[9] Bakara 187

[10] Müslim, Müsafirin 293; Ebu Davud, Cenaiz 55; Tirmizi, Cenaiz 41; Nesai, Mevakit 31

[11] Buhari, Mevakit 35, Tevhid 31; Müslim, Mesacid 309–311; Muvatta, Vaktu's-Salat 25; Ebu Davud, Salat 11; Tirmizi, Salat 130, Tefsir, Ta-ha; Nesai, Mevakit 53, 54, 55, İmamet 47

[12] Ebu Davud, Salat 299; Nesai, Mevakit 35; Müslim, Müsafırin 294

[13] Ebu Davud, Salat 223

[14] Müslim, Kitabu’l-Fiten ve Eşrâtu’s-Sâat, 20

[15] Bakara 144, 149, 150

[16] detaylı harita için bkz.http://www.geomag.bgs.ac.uk/images/charts/pdf/merc_d.pdf

[17] En'am 97

[18] Tevbe 36

[19] Bakara 185

[20] Suudi Krallığı Din İşleri Yüksek Kurulu temsilcisi Muhammed bin Ahmed'in Ürdün Astronomi Cemiyetine çektiği 23 Ramazan 1418 (21 Ocak 1998) tarihli faks

[21] Kral Abdülaziz Üniversitesi Astronomi ve Jeofizik Enstitüsünde Ümmü-l Kurra Takvimini hazırlamaktan sorumlu Dr. Zeki el-Mostafa'nın, 2001 yılındaki İslami Astronomi Konferansında sunduğu bildiride geçmektedir.

 


KAYNAKÇA

  1. Moon Calculator v6.0, Dr. Monzur Ahmed, Birmingham, 2001
  2. Prayer Time Calculator v2.5, Dr. Monzur Ahmed, Birmingham, 1995
  3. Prayer Times for Windows v1.0Adel A. Al-Rumaih, Riyad, 1995
  4. Islamic Timer v2.1, Waleed A. Muhanna, Ohio, 1992
  5. Questions on Moonsighting, Khalid Shaukat, 1999
  6. Questions on Prayer Times, Khalid Shaukat, 1998
  7. Questions on Qibla Direction, Khalid Shaukat, 1999
  8. İslam Fıkhı Ansiklopedisi, Prof. Dr. Vehbe Zuhayli, İSTANBUL, 1994
  9. Büyük İslam İlmihali, Ö. Nasuhi BİLMEN, İSTANBUL, 1991
  10. Hadis Ansiklopedisi (Kütüb-i Sitte), Prof. Dr. İbrahim CANAN
  11. The Correct Qibla, S.Kamal Abdali, 1997
  12. Fajar and Isha, Yaqub Ahmed Miftahi, 2005
  13. Türkiye Takvimi
  14. National Geomagnetism Program
  15. International Geomagnetic Reference Field
  16. Blue Twilight in a Simple Atmosphere, Phil Ekstrom, 2002
  17. Atmospheric Optics, Ord.Prof.Dr. Craig F. Bohren, Pennsylvania State University
  18. UBVRI Twilight Sky Brightness at ESO-Paranal, F. Patat, European Southern Observatory, 2006
  19. Variability in the Astronomical Refraction of the Rising and Setting Sun, Russell D. Sampson, 2003
  20. Computational Astronomy and the Earliest Visibility Of Lunar Crescent, Muhammad S. Qureshi, 2005
  21. Rational Design of Lunar-Visibility Criteria, Roy E. Hoffman
  22. A.B.D. Denizcilik Rasathanesi
  23. World Magnetic Model
  24. Namaz Vakitlerinin Oluşmadığı Bölgeler ile Yatsı Namazı Vaktinin Geç Oluştuğu Bölgelerde Namaz Vakitlerinin Tespiti, Diyanet İşleri Başkanlığı, 2006
  25. 45. Enlemin Ötesinde Namaz Vakitleri, Diyanet İşleri Başkanlığı, 2009
  26. İslam Ülkeleri Evkaf ve Din İşleri Bakanları Toplantısı, Kuveyt 1983
  27. Kameri Aybaşları Tespit (Ruyet-i Hilal) Konferansı, İstanbul 1978
  28. Uluslararası İslami Araştırma Vakfı
  29. http://moonsighting.com
  30. http://www.icoproject.org
  31. Atmospheric Refraction Applet
  32. Astronomical Determinations for the Beginning Prayer Time of Isha’, University of Malaya, 2012
  33. Monte Carlo Studies of the Sky Radiation at Twilight, 1974
  34. How accurate are the computed timings for sunrise and sunset?, Akbar Ali S.F.A. Saifee, 2016
  35. Variation in the equation of time, Kevin Karney
  36. Prayer Times Calculation, Hamid Zarrabi-Zadeh
  37. Solar Position Algorithm for Solar Radiation Applications, Ibrahim Reda and Afshin Andreas, 2008
  38. Hassas Kıble Tayini, Reha Metin ALKAN vd., 2016